Over the past three and a half decades, the world has grown markedly richer. In many rich economies, building a secure life has grown harder. Together, those facts define the central problem: prosperity can grow while access to a secure life narrows.
Western Prosperity, Reconsidered
Western economies are extraordinarily wealthy, yet access to housing, ownership and security has narrowed for many. This special publication follows where wealth goes, how prosperity was built, and what policy can do to keep opportunity open.
Prosperity works when success creates room for the people who come next
§ Prologue
What prosperity must make possible
Two measures of prosperity
1.5bn
people estimated to have escaped extreme poverty between 1990 and 2022 under the World Bank’s revised 2025 global poverty series
2.69bn
people who could not afford a healthy diet in 2025, equal to 32.7% of the world’s population
47.9m
people living in food-insecure US households in 2024, including 14.1 million children
The achievement is substantial. Under the World Bank’s June 2025 revision, which uses a $3-a-day international poverty line in 2021 PPPs, an estimated 1.5 billion people escaped extreme poverty between 1990 and 2022. China was central to that long-run decline, but the often-cited “three-quarters” figure comes from a different World Bank exercise. In 2022, using the then-$1.90 international poverty line and a roughly four-decade period, the Bank estimated that close to 800 million people in China had moved above that threshold and that China accounted for close to three-quarters of the global reduction over that period. That estimate is not a decomposition of the newer 1.5 billion figure: the poverty line, PPP vintage and time window differ. The newer World Bank series nevertheless says its historical revision is driven primarily by East Asia and the Pacific, most notably China. China’s poverty reduction unfolded within a distinctive development model combining rapid economic transformation with extensive state direction. The focus here is the Western one.
Food security tells a harsher story. The 2026 edition of the UN’s State of Food Security and Nutrition in the World estimates that about 645 million people faced hunger in 2025. Around 2.1 billion people experienced moderate or severe food insecurity, meaning that they were at times forced to compromise on the quality or quantity of the food they ate. And 2.69 billion people, 32.7% of the global population, could not afford a healthy diet.
Food insecurity also reaches rich countries. In the United States, USDA estimates that 13.7% of households were food insecure at some point in 2024. Around 47.9 million people lived in those households, including 14.1 million children. Across Northern America and Europe, the latest SOFI estimate puts moderate or severe food insecurity at 8.7% of the population in 2025. These countries rank among the world’s richest. Yet many households still struggle to afford the basics of a secure life.
What a secure life costs
Housing, childcare and healthcare shape whether economic growth reaches ordinary households.
4.7×
US median existing single-family home price as a multiple of median household income in 2025. The ratio was 4.1 in 2019 and averaged 3.2 in the 1990s; it reached an all-time high of 5.0 in 2022.
7.6×
Median house price in England as a multiple of median annual full-time earnings in 2025. For a full-time worker paid the National Living Wage, an average home cost 12.4 times annual earnings.
10–35%
The 2024 national average child-care price was $13,128: 10% of median income for a married couple with children and 35% for a single-parent household with children.
7.9%
Healthcare accounted for 7.9% of average annual expenditures for US consumer units in 2024, or $6,197.
Western economies have generated extraordinary output. The practical test is whether households starting out can turn that wealth into a home, childcare, healthcare and a foothold in the same markets. Housing makes that test visible.
Housing makes the issue visible. Across London, New York, Amsterdam, Toronto, Sydney and Athens, the number of homes available determines how tight the market is. Ownership, savings, family support and credit determine who can bid most strongly. Public debate treats these as competing explanations. They operate in the same market at different points and require different policy tools.
§ I
Two views of the same market
Across these cities, the housing debate begins with two facts. The supply account follows planning rules, building costs, credit conditions and a housing stock that grows too slowly in high-demand areas. It traces high prices to a shortage of homes. The balance-sheet account follows accumulated equity, family transfers, buy-to-let portfolios, time and access to credit. It traces the same prices to an auction increasingly won by buyers whose existing wealth lets them bid longer and higher. Both accounts identify a real force.
The Piers Morgan debate made the contrast vivid. Gary Stevenson focused on buyers’ balance sheets. Kristian Niemietz and Tom Ellsworth focused on the shortage of homes and the system that slows new building. Each described a force the others kept in the background.
The supply case has a strong evidence base. Christian Hilber and Wouter Vermeulen at the LSE, studying 353 English planning authorities from 1974 to 2008, estimate that South East house prices would have been roughly 25 to 30 per cent lower if the South East had faced the North East’s planning regime. Tighter planning turns more of a rise in local earnings into higher house prices. More responsive supply turns more of it into new construction. In the United States, Chang-Tai Hsieh and Enrico Moretti estimate that supply constraints in New York, San Francisco and San Jose reduced US aggregate growth by roughly 36 per cent between 1964 and 2009. High housing costs kept workers from moving to the cities where their productivity would have been highest, slowing national growth. Edward Glaeser and Joseph Gyourko make the related point across two decades of work: in expensive American cities, a large share of a home’s price is the price of permission to build.
Planning rules are political choices, and local homeowners have strong reasons to shape them. William Fischel's homevoter hypothesis describes the incentive: incumbent homeowners often form the decisive bloc in local elections, and their principal asset is a home whose value may fall when supply expands nearby. That favours opposition to new building. Where local institutions give that interest decisive weight, the state protects the scarcity that lifts the value of homes already owned. Economists call that rent: income that flows because a barrier keeps others out.
Balance sheets shape a different stage of the same process. Accumulated equity, family transfers, buy-to-let portfolios and access to credit determine the size of a buyer’s bid, their ability to wait and their chance of buying. In a supply-constrained market, rising prices enlarge those advantages. The next round of bidding then begins with a wider deposit gap between people who inherit wealth and people relying on wages and savings. The Institute for Fiscal Studies and the Bank of England document that pattern. Gary Stevenson focuses on this mechanism. It also matters in places where planning constraints are less severe. Together, shortages and unequal purchasing power reinforce one another.
Housing policy needs to state which part of the market it intends to change. Help to Buy Equity Loan, a UK government programme that added a public loan to a buyer’s mortgage for a newly built home, eased the upfront deposit and borrowing barrier for some households. The IFS finds that it relaxed deposit and loan-to-income requirements and moved some households into ownership. In tightly constrained markets, especially London, the extra buying power largely fed into prices because the number of homes barely changed. Carozzi, Hilber and Yu’s LSE study estimates that the scheme raised London new-build prices by about 6 per cent, with no detectable increase in construction.
Right to Buy produced the same pattern on a longer timetable and at a larger scale. By March 2026, roughly 2,052,813 council homes had transferred to sitting tenants; replacement was running at about one in three under the 2012 one-for-one pledge; and social-housing stock had fallen from 5.52 million to 4.07 million units. Both programmes helped some households to buy. Their effect on supply was much smaller. A durable response combines planning reform and public building with tax and inheritance rules that make entry less dependent on existing property wealth. Britain has rarely used that full combination.
Greece’s housing test
€3bn
Mortgage capacity in Spiti Mou I and II combined. About €1.75 billion is public or concessional principal: €750 million in Spiti Mou I and €1 billion in Spiti Mou II.
9.1%
Greek apartment-price growth in 2024. The rate was 13.9% in 2023 and 7.7% year on year in Q3 2025.
€800k
Minimum property investment for a Golden Visa in Attica, Thessaloniki and larger islands under Law 5100/2024.
40k
Low-rent homes that PASOK’s GenRent programme proposes to bring into circulation within five years: 5,000 newly built, plus 35,000 renovated, converted or mobilised from public and municipal stock.
Greece offers a live version of the same housing problem. The Mitsotakis government’s Spiti Mou programme, launched in 2023 and expanded as Spiti Mou II in 2025, provides about €3 billion of mortgage capacity for young buyers. Roughly €1.75 billion is public or concessional capital. Alongside the loans, the government has lifted the minimum property investment for a Golden Visa to €800,000 in the most expensive zones and frozen new short-term-rental licences in eight central Athens districts. It has also extended a one-month rent refund that reached 886,883 households at a cost of about €200 million in November 2025, and announced a further €500 million programme to renovate older private stock in 2026.
Apartment prices continued to rise during the same period. The Bank of Greece puts average apartment-price growth at 9.1 per cent in 2024, with new apartments up 10.2 per cent and Thessaloniki up 11.7 per cent. In Q3 2025, the national annual rate was 7.7 per cent. So far, the evidence shows the sequence rather than a precise price effect for Spiti Mou alone. The Foundation for Economic and Industrial Research (IOBE), in its Q4 2025 report, expects the rent refund and continued Spiti Mou II to strengthen household purchasing power and add to pressure on property prices while supply measures take longer to appear. Buyer support reached the market faster than additional homes could arrive. That sequence matches the English evidence above.
PASOK’s GenRent takes a supply-led approach. Launched in April 2025, the six-pillar programme proposes a new Public Real Estate Management Company to build roughly 5,000 social homes for young couples and mobilise a further 35,000 through renovation, conversion to long-term rental, and public and municipal property. It aims to create 40,000 low-rent homes within five years, financed through the Recovery Fund and the former Workers’ Housing Organisation. Its reference point is Viennese municipal housing. The programme would also create a Housing Directorate to designate pressure zones and abolish the Golden Visa in urban centres and on the islands.
GenRent combines new supply with rent regulation. By February 2026, it also included rent-increase caps in pressure zones and maximum rents for homes that failed basic quality or energy-efficiency standards. Rent caps can protect tenants in the short term and can affect the willingness to maintain or let the affected homes. Its main contrast with Spiti Mou is straightforward: Spiti Mou increases buyers’ borrowing power; GenRent seeks to add homes. Its test is practical: how quickly homes can be delivered, whether municipalities can mobilise them, what they cost, and whether the extra supply arrives soon enough to slow price growth. For a fuller Econscope comparison of the Mitsotakis government’s measures and PASOK–KINAL’s 2023–25 housing proposals, see our related analysis (in Greek).
The Greek case makes the wider mechanism visible. When public rules limit legal supply and public loans increase buying power, some of the support can reach existing owners through higher prices. New entrants then pay more for the same homes while existing owners see their assets rise in value. Planning rules create the scarcity; demand subsidies increase the purchasing power chasing it. A complete response expands supply where planning is the constraint, restores public building where private construction falls short, and uses tax and inheritance rules to reduce the advantage that comes with existing property wealth.
§ II
Where the money goes
Housing makes the distinction visible: a buyer can pay more for a home that already exists, while finance can let a developer build another. The next payment shows who receives it, what changes hands and what becomes possible after it.
With the same $100, someone receives the money and the buyer receives something in return. By the end of the exchange, ownership, capacity, current production or control over the next decision has changed.
These four routes are a first-transaction map. They identify the immediate economic change. What happens later still depends on the choices of the seller, investor, business, household or public body that receives the money.
Reading key
Four first transactions
-
01
Acquire an existing asset or claim
Ownership changes. The home, share, artwork or business already existed at the point of sale.
-
02
Finance new capacity
Resources become available to build, hire, research or produce something additional.
-
03
Buy current goods and services
Current production and income are paid for through a good, service or commission.
-
04
Transfer purchasing power
A household, charity or public body makes the next allocation decision.
01. Acquire an existing asset or claim. A resale flat, an auctioned painting, secondary-market shares or a company bought from its previous owners all begin with an ownership transfer. The seller receives the money. The buyer receives the asset or claim. There is the same home, painting, share issue or operating company immediately after the sale. The seller may consume, save or invest the proceeds next. That later choice matters, but it comes after the first transfer.
02. Finance new capacity. A primary share issue sends money to the issuer. A start-up’s first funding round, a construction loan or finance for new equipment makes resources available to try to create something additional. A project can still stall and an investment can disappoint. The first difference is that a payroll, home, factory or other capacity can now be attempted.
03. Buy current goods and services. Dinner, childcare, a hotel stay, a concert, a couture commission or a restoration project all pay for output now. The business then divides its revenue among workers, suppliers, materials, rent, imports and profit according to the way it is organised. In labour-intensive services, part of the payment can become wages and supplier revenue. The share varies with the contract, imported inputs, profit margins and the resale value of what is bought. Section V follows that composition in detail.
04. Transfer purchasing power. A tax payment, donation or household transfer hands the next decision to somebody else. A household may spend it, save it or repay debt. A charity may buy a service. A government may pay salaries, support incomes, maintain infrastructure, finance research or service debt. The transfer makes resources available to the recipient. Its social effect follows from the recipient’s choices, rules and obligations.
Banks, funds and family offices can route money through all four pathways. They can finance construction, lend against existing property, subscribe to a new issue or trade claims that already exist. A SEC study of market liquidity and access to capital explains why secondary markets still matter: the prospect of an exit can make primary financing easier. That supporting role leaves the first transaction unchanged. The ONS national-accounts glossary likewise distinguishes transactions in produced output from transactions in existing assets and financial claims. Intermediation directs money through the four routes rather than adding another destination.
Some transactions span more than one route. A newly built home becomes an asset for its buyer and can finance construction. A yacht can have resale value while paying a shipyard for years of work. A private-equity acquisition begins as an ownership transfer; any later restructuring of employment or capacity is a separate question. The four labels give us a consistent starting point. Later effects on growth and welfare depend on what follows.
Once ownership has changed, another question follows. An asset can become collateral, a source of control and a stronger position in the next round of competition. That is where the next section begins.
§ III
How past success shapes the next round
The four routes show where a payment goes first. The next question is what a successful investment changes over time. At a small scale, a return may chiefly change its recipient’s life. At a larger scale, it changes the recipient’s options, their competitors’ options and the conditions facing someone who enters that market a decade later.
Five mechanisms explain how one return shapes the next round of competition.
The first is collateral. An asset you own can serve as security for a loan. That borrowing power helps buy the next asset, which can serve as security in turn. Firms use this cycle to grow. Households experience it too: over a working lifetime, it widens the gap between one household’s ability to bid for a home and another’s.
The second is time. Savings and assets give a household room to wait out a downturn, refuse a poor offer, hold an asset until it recovers value or keep a longer opportunity alive. Time is a major economic resource, though public debate rarely names it. A household with a buffer can choose; a household with little buffer often has to take the first serious offer.
The third is control. A large shareholding in a working firm can carry voting rights, board seats, veto power and the ability to choose a successor. It can also determine whether a company moves its headquarters, dismisses staff or accepts a sale. Control turns ownership into the power to decide what happens to the business itself.
The fourth is influence. At scale, ownership can secure a hearing with decision-makers. Its strength varies by country and regulatory setting, and the empirical estimates remain contested. In practical terms, large holders get meetings and attention that ordinary households rarely receive.
The fifth is succession. An asset can travel across generations, carrying the collateral, time, control and influence attached to it. The Institute for Fiscal Studies projects that inheritances will widen lifetime-income differences between people with richer and poorer parents. The recipient begins with resources that others have to build over decades.
“
A market works only when newcomers can still enter it.
§ III · How past success shapes the next round
Collateral, time, control, influence and inheritance shape the next contest. Rules decide whether newcomers get a real chance to compete or the advantage stays with people who have already won.
§ IV
One of the strongest cases for a large fortune
Large fortunes are not all made the same way. The hardest case for any argument about wealth is a founder who takes risks, raises finance and builds a company that creates new products, jobs and capabilities. The test is how that risk was shared and whether the reward still leaves room for the next founder.
Elon Musk is a familiar example. Proceeds from earlier company exits helped finance his next ventures. SpaceX and Tesla survived their most fragile years through a mix of founder control, outside investment and public support. NASA’s Commercial Orbital Transportation Services programme bought services from SpaceX, providing revenue and credibility under a procurement contract. The Department of Energy’s Advanced Technology Vehicles Manufacturing loan gave Tesla finance while it was short of cash. Investors joined at several critical moments. Musk retained a large stake while the companies pursued a long-horizon strategy.
As they grew, the companies produced results beyond their investors. SpaceX flew cargo missions to the space station. Tesla manufactured electric vehicles at volume, and suppliers formed around the business. Launch costs fell sharply. Starlink later provided communications in Ukraine. The founder’s wealth rose with the value investors placed on those companies. Much of it remained hard to spend quickly, tied to future earnings and to the concentrated stake that had carried them through the fragile years.
Those outputs set the terms of the tax debate. A proposal should show what revenue it raises, what public capacity it funds and how it leaves room for people to take difficult risks and pursue long-horizon projects. A politics of prosperity needs room for founders who build consequential new capabilities.
The founder example establishes one real pattern. Research on private-equity deals and the investments of family offices and ultra-wealthy households shows another: buying existing businesses, property, long-term lending funds and other assets. These activities can generate fees and returns before they add much new productive capacity. Any policy on wealth has to account for both patterns.
A tax proposal should answer six practical questions: what it taxes, when payment is due, who pays it, which asset provides the money, which transaction it changes and what the revenue protects or funds. Those questions reveal the trade-offs.
§ V
What high-end spending leaves behind
Private investors usually back projects that can return money to them. Public institutions take on work whose benefits reach many people, take time to arrive or cannot easily be sold for a profit: basic research, preventive health, climate adaptation and infrastructure. That is a clear public task. A separate question follows: how should private wealth be judged once it is spent?
High-end spending can do more than one thing at once. A yacht is a resalable asset and several years of skilled work. A Basquiat is a store of value and ongoing work for conservators, insurers, shippers and specialist staff. The useful test counts how much of the payment reaches each activity, and what skills, suppliers or capacity remain after the purchase.
Five questions make that distinction concrete.
Five questions for any high-end purchase
One. Who receives the first payment: the seller of an existing asset, or the people and firms producing something new?
Two. How much of the price becomes current skilled work, and where?
Three. How is the price divided among wages, supplier revenue, profit, imports and rents?
Four. What does the purchase chiefly do: store value, commission work, or both?
Five. What remains after the money is spent: a workshop, atelier, yard or supply chain that can do the work again?
These questions trace where the money goes and what the purchase sustains over time. A commissioned yacht can send a substantial share of its price into skilled work and keep people with shipbuilding skills in work. It also has resale value. The yard employs naval architects, marine engineers, master carpenters, riggers, upholsterers and painters for two to four years while sustaining suppliers and apprenticeships. At a Basquiat auction, most money goes to the seller. The sale also pays for conservation, insurance, logistics and private-view staff, while the painting continues to function mainly as a store of value. A couture collection from a Parisian atelier pays pattern-cutters, embroiderers, feather-workers and gilders for a season, and keeps those skills active.
Some transactions chiefly shift ownership of a scarce asset: land in cities whose rules severely restrict construction, art stored in freeports for capital gain, sites held in expectation of planning permission, or businesses protected by rules that shut out rivals. Most of the payment changes ownership; little reaches ongoing local work. Other transactions help keep a local craft industry alive: Italian furniture-making, Swiss watchmaking, French couture, Japanese ceramics and Britain’s surviving ship-repair yards. Top-of-market commissions can keep the workers and suppliers behind those skills in business.
A tax policy can use this distinction to do a more precise job: treat transactions differently according to what they finance and leave behind. A portfolio holds different kinds of financial assets. Shares give their owners a right to part of a firm’s future income; bonds are loans; deposits become loans through banks. A useful argument about wealth looks at both the balance sheet and the spending it supports.
Two possible effects of high-end spending
An asset purchase and a commission leave different traces
Mostly transfers ownership of an existing asset
Asset purchase
- A Basquiat held in a Geneva freeport
- Appreciating land value where supply is legally fixed
- Unbuilt sites held for future permission
- A business protected from competitors by rules that block entry
- A rare car held indefinitely in a climate-controlled garage
Mostly sustains current work
Commissioned work
- A commissioned yacht at a Dutch shipyard, three to four years of work
- A couture collection sustaining a Parisian atelier for a season
- A restoration workshop rebuilding a specific instrument or object
- A bespoke commission from a chamber orchestra or specialist maker
- Conservation, logistics and specialist services for a held collection
Arguments about taxing wealth and arguments about jobs often begin with different transactions. One asks how wealth should contribute; the other asks what it builds. The five questions connect the two arguments. They keep the discussion rooted in a payment we can trace: what did it build, and who benefited?
§ VI
How prosperity was built
Four historical sequences show how rules, capacity, risk and control were arranged. Each identifies a rule, the capacity or market it helped make possible, the people who bore risk or retained control, and the limit of what the evidence can establish. Together, they describe changing settlements between public rules, private initiative and access for those who came after.
Britain: commercial power before free trade. Eighteenth-century Britain’s commercial order joined private enterprise to the Navigation Laws, protected shipping and public credit organised through the Bank of England. That arrangement helped create a commercial and financial setting in which merchants, shipowners and manufacturers could operate at expanding scale. The risk and control inside it were uneven: public credit rested partly on taxpayers and bondholders; trading privileges and property rights were shaped by law and empire; colonial producers and enslaved people lived under radically unequal legal power. Parliament later repealed the Corn Laws in 1846 and the Navigation Laws in 1849 as Britain had already become an industrial power and exporters pressed for freer trade. The chronology of that liberalisation matters. It shows that Britain’s free-trade turn came after, rather than before, its early industrial strength. Its evidence boundary is equally important: the sequence cannot allocate the Industrial Revolution’s causal weight among public credit, empire, coal, invention, labour, private enterprise and global demand. It cannot turn either protection or free trade into a universal formula.
United States: a continental market with unequal control of land. The American case combined private enterprise with federal ideas and state-built rules. Alexander Hamilton’s 1791 Report on Manufactures proposed public credit and support for manufacturing. Later, private companies raised capital and built railways across a much larger market shaped by federal and state law. Research by Donaldson and Hornbeck finds that nineteenth-century rail expansion changed market access and was capitalised into agricultural land values. That is a concrete capacity effect: cheaper and wider access connected producers to buyers. It also changed who controlled valuable land and who could benefit from the new routes. Continental expansion rested on legal arrangements that were profoundly unequal, including federal dispossession of Indigenous peoples documented in records such as the Dawes Act. Investors and companies carried commercial and construction risks, while law set the terms of land, incorporation and market access. The evidence boundary is narrow but useful. Hamilton’s report was a proposal, and rail evidence identifies a change in market access, not the single cause of American industrial leadership. Tariffs, resources, migration, patents, finance and private entrepreneurship belong in the same, much larger account.
Germany: integration, capability and shared control. Germany’s route combined internal liberalisation with institutions that built technical capacity. The Zollverein reduced customs barriers among German states, widening the internal market in which merchants, banks and firms operated. Railways, technical education, research universities and industrial banks added further ways to connect knowledge, finance and production. Research on German universities and invention shows why those capabilities belong in the story, even though it does not convert them into a single growth coefficient. Germany also used external protection at later points and, after the war, introduced co-determination in coal and steel. The 1951 arrangement gave workers parity representation on supervisory boards in that sector, as the Bundestag’s record describes. It changed control inside firms without ending private share ownership. The risks of market integration, industrial finance and restructuring were spread across states, banks, firms and workers in different ways. Its evidence boundary rules out a simple lesson: the Zollverein, a research system, banks, protection or co-determination cannot each be credited with making Germany rich. They belong to different periods, sectors and mechanisms.
Transmission and reconfiguration: prosperity has to travel. The postwar decades show a separate question from growth: how does an economy’s output reach ordinary households? Across Western Europe and the United States, reconstruction and productivity catch-up coincided with wage-setting, collective bargaining, housing, social insurance and public-service institutions. Those arrangements created channels through which pay, security, education and housing could travel beyond the owners of productive assets. They also gave some workers more voice over firms and employment. Governments, employers, unions and households shared risk through taxes, benefits, bargaining and public services, while access and control remained uneven. Barry Eichengreen’s account of postwar Europe and Goldin and Margo’s work on the American wage compression support the case for taking transmission seriously. The evidence boundary is clear: these studies show routes through which gains travelled; they cannot assign broad prosperity to one institution. Reconstruction, cheap energy, demographics, technological diffusion, US leadership and exclusions by race, gender, migration status and sector also shaped the period.
Britain’s later market turn changed the settlement rather than making public power disappear. The privatisation programme from the 1980s moved major enterprises into private ownership, while new regulators governed former public networks. The House of Commons record and the Bank of England’s account of the 1986 City reforms show a redesigned state: different ownership, new market rules and a changed financial architecture. Workers, communities and public authorities met different risks as control moved towards shareholders, regulated firms and finance. In 2008, the bank recapitalisation made public risk-bearing visible again. The state had been reconfigured, not removed. This record does not assign every later change in productivity, housing or inequality to privatisation or financial liberalisation. It establishes a more modest point: market rules, ownership and public backstops continued to be remade together.
The policy choices that follow can use the same discipline: identify the rule or arrangement, the capacity or market it is meant to make possible, the people who bear the downside, the people who retain control and the route left open to later entrants. A policy that clears those tests may deserve support. One that shifts public risk upward while narrowing later access calls for a much harder case.
§ VII
Four questions for judging policy
Taxes, subsidies, rescues, regulations and industrial programmes are often judged by jobs, output, asset prices and electoral impact. Those measures matter, but they miss the structure of a policy. The four questions ask what it builds, who can enter, who carries the risk and what the public receives in return.
The four questions expose trade-offs. A policy can build capacity while concentrating ownership, or protect jobs while shifting losses to the public. A useful assessment says where it succeeds and where it falls short.
The four-question test
Strong proposals make their trade-offs visible across all four.
01
Does it build?
How much real capacity does the intervention add, and how much does it raise the price of existing assets?
Building adds homes, equipment, skills or payroll. A policy that mainly lifts the price of existing assets increases the wealth of people who already own them. Its contribution to new capacity should be assessed separately.
Fails when it raises buying power faster than the economy can add supply.
02
Does it keep entry open?
Does the intervention leave a real route into ownership, finance and competition for the people arriving later?
Entry stays open when people arriving later can buy, borrow, start businesses and compete. In a tight housing market, a first-time-buyer subsidy can raise the price developers charge. Rules that preserve an incumbent’s position make the route harder for the entrant who follows. The intervention should be judged by the opportunities it leaves for later entrants, as well as by its immediate benefit.
Fails when it strengthens incumbent assets while making later entry harder.
03
Who carries the downside?
If it fails, who pays: the people who took the decision, or somebody else?
Public guarantees can preserve firms and jobs. When the public balance sheet carries the risk, the agreement should set out the risk, the terms and the public return. Clear terms make the arrangement auditable.
Fails when public support stabilises a firm without clear terms for public benefit.
04
What did the public get for its money?
Where public money made the private return possible, what condition is attached to the return?
Public infrastructure, procurement, research and guaranteed credit often make private returns possible. Public support should carry visible terms: access, affordability, repayment, knowledge and skills passed on, transparency or a share of the upside. The right condition depends on how the support works.
Fails when a programme funds a national champion but leaves its public conditions unenforced.
Help to Buy Equity Loan and the CHIPS Act show how the four questions work in practice.
The standard, applied
Two live interventions, scored on all four questions
UK Help to Buy Equity Loan
2013–2023A 2013–2023 UK government scheme that added an equity loan to a buyer’s mortgage for a newly built home. It committed about £29 billion in public equity-loan exposure, eight times the original estimate.
Fails 01
Does it build? Carozzi, Hilber and Yu’s LSE study found that inside London the scheme raised new-build prices by roughly 6 per cent and produced no discernible increase in construction. Nationally, supply rose modestly while prices rose alongside it.
Mixed 02
Does it keep entry open? At buyer level, the scheme eased access. Around 60 per cent of users were households the Institute for Fiscal Studies classes as “induced”: people who needed the support to buy. Roughly 40 per cent could have bought without it. Higher earners in cheaper areas gained most. In constrained markets, especially London, the subsidy fed into prices. England’s median house price rose from about £184,000 in 2013 to around £290,000 at the scheme’s peak. For later buyers, the cost of entry rose with it.
Passes 03
Who carries the downside? The government structured the intervention as an equity loan rather than a grant. The National Audit Office forecasts a positive return by 2031–32, with redemptions running ahead of expectations. The public balance sheet carried real market risk, and the terms made that risk clear.
Partial 04
What did the public get? The public received repayment on the loans. The scheme set no explicit conditions on developer margins. Hilber’s team estimated that London developer profits rose 57 per cent during the scheme’s peak. The public received loan repayments but no contractual share of those margins.
Sources: UK National Audit Office, Institute for Fiscal Studies, Bank of England, Carozzi, Hilber, Yu (LSE).
US CHIPS Act, and the Intel unwind
2022 – Aug 2025A federal programme to expand domestic semiconductor capacity. The 2022 law provided $39 billion in manufacturing incentives, up to $6 billion in subsidy cost for loans and loan guarantees worth as much as $75 billion, and $11 billion for research and workforce. A separate 25 per cent advanced-manufacturing tax credit was estimated at roughly $24 billion by the Congressional Budget Office. In August 2025, Intel’s award was renegotiated in a way that materially weakened some of its conditions.
Passes 01
Does it build? As of August 2024 the Commerce Department had signed preliminary agreements with 15 companies covering more than 115,000 direct construction and manufacturing jobs, against announced private investment above $395 billion. New fabs from TSMC, Intel, Micron and Samsung are under construction. On this measure, the programme is building capacity.
Contested 02
Does it keep entry open? Awards went mainly to established semiconductor leaders. Whether the resulting supply chain creates space for later entrants or locks in a subsidised oligopoly depends on workforce training, access to tools and interoperability decisions still to come.
Fails 03
Who carries the downside? The protections were materially weakened for the largest recipient. The 2022 statute attached buyback and dividend bans on award funds, a ten-year restriction on material semiconductor-capacity expansion in China and other countries of concern, limits on transferring protected technology, and a right for government to share in exceptional profits. On 22 August 2025, the Trump administration converted Intel’s remaining CHIPS funding, plus $3.2 billion of Secure Enclave funding, into a 9.9 per cent passive equity stake at $20.47 per share. Intel’s own filing says the “existing claw-back and profit-sharing provisions associated with the government’s previously dispersed $2.2 billion grant will be eliminated to create permanency of capital.” A week later, a Reuters-reported amendment released $5.7 billion in cash early and dropped the original construction milestones. Buyback and dividend limits on the use of the funds, along with foreign-expansion restrictions, still bind. The specific change was clear: the government gave up its right to reclaim money or share profits in return for a shareholding whose value follows Intel’s share price.
Partial 04
What did the public get? The government received a passive shareholding, with no Board or governance rights. At Intel’s June 2026 share price, it was worth roughly $57.6 billion on an entry cost of $8.9 billion. Buyback and dividend limits on the use of the funds, along with foreign-expansion limits, remain in the amended agreement. The public received a share of the upside in exchange for the strongest enforcement levers in the original grant: the right to reclaim money or share profits from the funds already disbursed. The trade’s value depends on Intel’s share price and on whether a future administration also renegotiates the remaining limits.
Sources: US Congressional Research Service, Intel Corporation, 22 August 2025, Reuters, 29 August 2025, Yahoo Finance / Commerce Dept. filings.
The two cases reach conclusions of different strength because the evidence differs.
Help to Buy Equity Loan helped some buyers. In tight markets, it also raised the price they had to pay. Public exposure reached roughly £29 billion, about eight times the original estimate. The strongest independent evidence, Carozzi, Hilber and Yu’s LSE study, finds that the programme raised London new-build prices by around 6 per cent without a discernible construction response. Roughly 40 per cent of users could have bought without it, and developer profits rose materially during its peak. The National Audit Office forecasts a positive fiscal return on the loans themselves, which is a genuine point in the programme’s favour. Buyer-level support met a real need. In supply-constrained markets, much of that purchasing power flowed into higher prices. Right to Buy shows the same pattern over a longer period and at a larger scale. Future first-buyer support needs a demonstrated supply response. Greece’s Spiti Mou carries the same design risk on a smaller stage. Public money for housing should also reach new homes, through the public building proposed in PASOK’s GenRent programme or through the planning liberalisation supported by the LSE and NBER literature.
The Intel amendment traded the CHIPS award’s strongest enforcement rights for a passive government stake. Congress can decide whether to restore them. This conclusion rests on the recipient’s own filed language. The 2022 statute included buyback and dividend bans on award funds, ten-year foreign-expansion limits, a right to share exceptional profits and limits on transferring protected technology. In August 2025, the largest recipient exchanged the original grant’s right to reclaim money and share profits for accelerated cash and a passive government shareholding. Intel’s filing describes the purpose as “permanency of capital.” Limits on buybacks, dividends and foreign expansion still bind. The trade may be worthwhile if the government judges the equity to be worth more than the enforcement it gave up. It also reveals the pressure point in any conditional subsidy. Once a project is under way, walking away becomes politically costly. That gives the recipient a stronger reason to renegotiate than the administration has to enforce the original deal. Congress could require a vote of both chambers before CHIPS conditions are waived, converted or renegotiated.
The cases show why the design of state action matters more than its size. Public action earns support when it builds capacity, keeps entry open, preserves its terms over time and gives the public a visible return for the risk it carries. The four questions help readers separate those cases from rent-seeking.
Intellectual sources
Six lenses for reading a return
Six writers from different political traditions offer different ways of tracing a payoff. Each entry sets out one lens, keeps its limits visible and opens a distinct policy question. Read together, they offer a way to examine a return.
Henry George
The clearest case for taxing land value created by society while leaving improvements untaxed.
Henry George
The clearest case for taxing land value created by society while leaving improvements untaxed.
George’s argument is narrower than twentieth-century rent theories, which makes it unusually powerful. Land is not produced by its owner, and the supply of a particular location cannot expand when its price rises. As population, infrastructure, commerce and technology make a city more productive, well-located land becomes more valuable. The owner can receive that gain without creating it. George saw this as the paradox of Progress and Poverty (1879): total wealth can grow while access to productive places becomes more expensive. His solution was to tax the unimproved value of land while leaving investment in buildings and improvements untaxed.
What I therefore propose is - to appropriate rent by taxation. To abolish all taxation save that upon land values.George, Progress and Poverty, Book VIII, Ch. II
George gives the clearest theoretical foundation for the housing argument. A developer who assembles capital, secures permission, builds a house and bears construction risk has created something. A rise in site value after a railway station opens nearby, or after the local economy becomes more productive, comes from the location itself. A land-value tax captures that gain while leaving buildings and improvements untaxed. This is why modern public-finance treatments describe it as unusually efficient.
Limit. The theoretical tax base is cleaner than the administrative one. A new land-value tax is capitalised into lower land prices, so owners can face a one-time loss even when they bought under the old rules. Tax authorities also have to estimate the land separately from the building, though most sales bundle the two. Modern Georgists, including Lars Doucet in Land is a Big Deal (2022), usually soften George’s “single tax” proposal while keeping the underlying principle.
Mariana Mazzucato
Public risk should bring public terms; the case for conditions on public support.
Mariana Mazzucato
Public risk should bring public terms; the case for conditions on public support.
Mazzucato starts one step earlier than Christophers. She asks who created the value behind a return. In The Entrepreneurial State (2013), she argues that governments do more than repair gaps left by private markets: they fund uncertain basic research, support early procurement, coordinate networks and sometimes create markets that private investors enter after uncertainty has fallen. The Value of Everything (2018) asks why financial returns are so often treated as proof of value creation. Her recent industrial-policy work asks for clear conditions. When public money creates private opportunity, government can set terms on reinvestment, pricing, labour, innovation or the public share of the upside.
The state has not just fixed markets, but actively created them. In modern capitalism, value-extraction is rewarded more highly than value-creation.Mazzucato, IIPP working paper and The Value of Everything
For the CHIPS Act in §VII, Mazzucato’s framework directs attention to who carried the risk before Intel received public support, and to the terms the government attached to that risk. Her 2022 to 2026 work on industrial-policy conditions is especially relevant here.
Limit. Deirdre McCloskey and Alberto Mingardi’s The Myth of the Entrepreneurial State asks a hard but necessary question: did public support actually make the difference, or would private experimentation have produced the same result? Failed public bets need equal weight. Mazzucato can move too quickly from “the state mattered” to “the state should claim a larger share.” The four questions in §VII keep the response open: equity, a tax, repayment clauses, competition requirements or accepted spillovers may each fit a different case.
Joseph Stiglitz
Rules and market power can turn income into rent; reducing rent can help markets work.
Joseph Stiglitz
Rules and market power can turn income into rent; reducing rent can help markets work.
Stiglitz asks why a market price can differ from the value someone creates. Textbook competition assumes that an extra dollar of income roughly reflects an extra dollar of productive contribution. His Nobel-recognised work on asymmetric information shows how easily real economies depart from that ideal. Firms have market power. Managers can influence their own pay. Financial institutions can shift risks onto others. Patent rules can create excessive monopoly rights. Tax systems favour particular income streams. Wealth can then buy political influence that preserves those rules. That is the argument of The Price of Inequality (2012), Rewriting the Rules (2015), and People, Power, and Profits (2019). For Stiglitz, reducing rent-seeking helps markets work.
Rent-seeking means getting an income not as a reward for creating wealth but by grabbing a larger share of the wealth.Stiglitz, The Price of Inequality, Ch. 2
Stiglitz provides a formal account of the same issue. A market price can reflect value created, market power, rule-making or a combination of all three. The price alone therefore cannot settle what a return represents.
Limit. Stiglitz’s hardest claim to measure is the size of the effect. It is easier to show that monopoly, finance, favourable tax treatment and political capture create rents than to say what share of rising top incomes they explain beside globalisation, technological change and superstar effects. Marc Lavoie offers a different criticism: the “market failure plus correction” frame may treat unequal bargaining power as an exception when it is built into capitalism itself.
Brett Christophers
Rent from control of scarce assets.
Brett Christophers
Rent from control of scarce assets.
Christophers uses rent more broadly than land and landlords. For him, it is income from controlling a scarce asset where competition is limited: land, intellectual property, a digital platform, an infrastructure network, an outsourced public service or a right to future income such as a share or bond. In Rentier Capitalism (2020), he argues that control of these scarce positions has become a more important source of income alongside production itself. The New Enclosure (2018) gives the historical example: roughly two million hectares of British public land, about half the public estate held in 1979, moved into private hands over four decades. Changing who owned scarce assets changed who received the return before today’s buyers ever entered the market.
Income derived from the ownership, possession or control of scarce assets and under conditions of limited or no competition.Christophers, Rentier Capitalism, p. xxiv
Christophers shows how law can protect scarcity inside an apparently competitive market. His account raises the central issue here: does a return come from creating something useful, or from control of an advantage that blocks entry?
Limit. If the label “rent” gets too broad, it can start to cover almost every way of making money and lose its usefulness. As Cédric Durand notes in New Left Review, the category can then become hard to use precisely. Christophers’s later The Price Is Wrong (2024) adds another complication: a private return can be too high because scarcity is protected, or too low to support socially necessary investment such as renewable generation.
Luigi Zingales
Pro-market rules welcome competitors; pro-business rules protect incumbents.
Luigi Zingales
Pro-market rules welcome competitors; pro-business rules protect incumbents.
Zingales begins with a simple observation: successful firms can find political protection easier and more profitable than continued competition. In Saving Capitalism from the Capitalists (2003, with Raghuram Rajan) and A Capitalism for the People (2012), he shows how incumbents use political influence, regulation, restricted finance, subsidies and barriers to entry to preserve their position. His central distinction is between pro-market and pro-business rules. A pro-market rule welcomes entry and allows successful incumbents to fail. A pro-business rule protects existing firms, even when it is presented as support for “industry,” “jobs” or “national champions.” Political access then replaces competitive success.
We can all succeed by designing rules that protect competition to the benefit of everybody.Zingales, Federal Reserve Bank of Minneapolis interview, 2023
Zingales’s test works across party lines. Republicans can create rents through tariffs, licensing, defence procurement, land-use protection and incumbent-friendly deregulation. Democrats can create rents through subsidies, overly broad intellectual property, occupational barriers or industrial policy written around the firms already at the table. The four questions in §VII use the same test: does an intervention open a market to new competitors, or strengthen the firms best positioned to lobby for it?
Limit. Richard Sylla’s Journal of Economic Literature review accepts the insight that incumbents can become enemies of free markets, but questions how much open financial markets explain in the historical story. Financial development itself depends on political, legal and institutional construction, which can make “open finance disciplines incumbents” circular. Zingales also concedes a political weakness: the pro-competitive lobby is, in his words, the weakest lobby. Competition can limit rents, but some scarcities remain, including central locations, radio spectrum and naturally monopolistic networks.
Brink Lindsey and Steven Teles
Rules such as exclusionary zoning can protect insider rents, slow growth and widen inequality.
Brink Lindsey and Steven Teles
Rules such as exclusionary zoning can protect insider rents, slow growth and widen inequality.
Lindsey and Teles’s The Captured Economy (2017) examines four forms of regressive regulation: financial-sector privileges, excessive intellectual-property protection, occupational licensing and land-use regulation. Housing is the clearest example. Homeowners in successful cities can use zoning to block new homes. Existing property becomes scarcer and more valuable, renters pay more, and outsiders cannot move to high-productivity labour markets. National output falls when workers cannot relocate to places where their productivity would be higher. Their key point is causal: political rules can preserve scarcity, and a change in the level of government that sets those rules can change the result.
If you want to understand the connection between rent-seeking and America's economic ills of slow growth and high inequality, land-use regulation is the place to look.Lindsey and Teles, The Captured Economy, adapted for ProMarket
Their argument connects rent to growth. Zoning can transfer money from renters to incumbent owners and block a worker in a low-productivity city from moving to a more productive one because housing absorbs the wage premium. An economy can be rich in measured assets while making ordinary life harder when rules turn productive places into scarce membership clubs. This is rent extraction and lower growth in the same mechanism.
Limit. Mike Konczal agrees with much of their anti-rent agenda but argues that the four-case framework overclaims. His finance critique is sharp: Lindsey and Teles link part of financialisation to deposit insurance and too-big-to-fail expectations, yet evidence for a large pre-crisis funding subsidy is weaker than their story requires. His broader point applies here too. Rent and regulation appearing in the same sector are evidence to investigate, not proof of causation. A good test must show what the policy added and compare the outcome with what would have happened otherwise.
An analytical framework
How we read a return
Six lenses help trace what created a payoff, who bore the risk, which rules sustain it and whether later entrants still have a route in.
The observed payoff is the starting point. The work is to explain the mechanism that produced it before deciding what the return represents.
- Henry George Socially created value How much of the gain comes from a location or community that the owner did not create?
- Mariana Mazzucato Public risk Who carried the uncertainty before private returns became available?
- Joseph Stiglitz Market power How do bargaining power and the rules of the market shape the payoff?
- Brett Christophers Scarcity and control Does control of a scarce asset or bottleneck generate a durable return?
- Luigi Zingales Incumbent protection Do political rules shelter an incumbent from the pressure of competition?
- Lindsey and Teles Blocked entry Can a new home, firm or worker still enter, compete and build?
The common discipline
Explain the mechanism behind an observed payoff before judging it.
Reward
It adds capacity or useful capability, bears genuine risk and leaves other people able to enter, compete and build.
Mixed return
It combines contribution with scarcity, market power, public support or protected control. The task is to identify the mechanism and its weight.
Rent
It rests mainly on protected scarcity or incumbent advantage, shifts downside outward or narrows the route into the next round.
The six writers share a discipline and offer different remedies. George focuses on land value, Mazzucato on public risk, Stiglitz on market power, Christophers on scarcity, Zingales on political protection, and Lindsey and Teles on entry. The framework is a diagnostic: each case still needs evidence, a counterfactual and judgment.
This framework sets a practical standard for policy. Support belongs where a measure adds capacity, keeps entry open, makes risk visible and secures a public return when public resources helped make private success possible. The same standard can support a subsidy in one case and reject it in another because the mechanism changes.
§ VIII
What a market society requires
People will take difficult risks when they can keep a share of the gains their success creates. That reward supports building and makes bearing failure worthwhile.
A fortune does its most useful work when it finances new firms, equipment, research, homes, skills and the work that supports them. Buying an existing asset changes ownership first. Whether it adds capacity depends on what happens next. The share reaching each destination is an empirical question, which is why a fortune’s size alone tells us little.
Taxing wealth makes most sense when the revenue has a clear job: build homes, finance public capacity, widen entry or share the gains from public risk. Revenue becomes something useful when a government plans, funds and delivers it.
Four questions keep the judgement concrete: what does an arrangement add, who can enter, who carries the risk and what does the public receive when it supports private gain? Success deserves a reward when it creates more room for the people who come next. Rent begins when protected control narrows that room, moves losses on to others or captures public support without building enough in return.
“
A market society should reward success and keep a real route into the next round open.
§ VIII · What a market society requires
A market society earns its defence by giving people a real chance to build, compete and get a foothold. Its purpose is to turn success into more capacity and more entrants, rather than simply larger ownership stakes in assets that already exist.
§ Πρόλογος
Τι πρέπει να κάνει εφικτό μια κοινωνία που ευημερεί
Τα τελευταία τριάντα πέντε χρόνια ο κόσμος έγινε αισθητά πλουσιότερος. Σε πολλές εύπορες οικονομίες, όμως, έγινε δυσκολότερο να χτίσει κανείς μια ασφαλή ζωή. Η συνύπαρξη αυτών των δύο πραγματικοτήτων αποτυπώνει το κεντρικό πρόβλημα: η ευημερία μπορεί να αυξάνεται, ενώ η πρόσβαση σε μια ασφαλή ζωή περιορίζεται.
Η ευημερία σε δύο μετρήσεις
1,5δισ.
άνθρωποι εκτιμάται ότι βγήκαν από την ακραία φτώχεια μεταξύ 1990 και 2022, σύμφωνα με την αναθεωρημένη παγκόσμια σειρά της Παγκόσμιας Τράπεζας του 2025
2,1δισ.
άνθρωποι αντιμετώπισαν μέτρια ή σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια το 2025
2,69δισ.
άνθρωποι δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά το κόστος μιας υγιεινής διατροφής το 2025, δηλαδή το 32,7% του παγκόσμιου πληθυσμού
47,9εκατ.
άνθρωποι ζούσαν το 2024 σε νοικοκυριά των ΗΠΑ με επισιτιστική ανασφάλεια, ανάμεσά τους 14,1 εκατομμύρια παιδιά
Το επίτευγμα είναι μεγάλο. Σύμφωνα με την αναθεώρηση της Παγκόσμιας Τράπεζας του Ιουνίου 2025, η οποία χρησιμοποιεί διεθνές όριο ακραίας φτώχειας 3 δολαρίων την ημέρα σε ισοτιμίες αγοραστικής δύναμης του 2021, εκτιμάται ότι 1,5 δισεκατομμύριο άνθρωποι βγήκαν από την ακραία φτώχεια μεταξύ 1990 και 2022. Η Κίνα είχε κεντρικό ρόλο σε αυτή τη μακροχρόνια υποχώρηση, όμως το συχνά αναφερόμενο ποσοστό των «τριών τετάρτων» προέρχεται από διαφορετική μελέτη της Παγκόσμιας Τράπεζας. Το 2022, χρησιμοποιώντας το τότε διεθνές όριο των 1,90 δολαρίων την ημέρα και περίοδο περίπου τεσσάρων δεκαετιών, η Τράπεζα εκτίμησε ότι σχεδόν 800 εκατομμύρια άνθρωποι στην Κίνα είχαν περάσει πάνω από αυτό το όριο και ότι η χώρα αντιστοιχούσε σε σχεδόν τα τρία τέταρτα της παγκόσμιας μείωσης κατά την περίοδο εκείνη. Η εκτίμηση αυτή δεν αποτελεί ανάλυση των νεότερων 1,5 δισεκατομμυρίων ανά χώρα: διαφέρουν το όριο φτώχειας, η βάση των ισοτιμιών αγοραστικής δύναμης και η περίοδος αναφοράς. Η νεότερη σειρά της Παγκόσμιας Τράπεζας επισημαίνει, πάντως, ότι η ιστορική αναθεώρηση προέρχεται κυρίως από την Ανατολική Ασία και τον Ειρηνικό, και ιδιαίτερα από την Κίνα. Η μείωση της φτώχειας στην Κίνα εξελίχθηκε μέσα σε ένα ιδιαίτερο αναπτυξιακό και θεσμικό πλαίσιο, που συνδύαζε ταχεία οικονομική μεταμόρφωση με εκτεταμένη κρατική κατεύθυνση. Το επίκεντρο εδώ είναι η δυτική εμπειρία.
Η επισιτιστική ανασφάλεια δίνει μια πολύ σκληρότερη εικόνα. Η έκδοση του 2026 της έκθεσης του ΟΗΕ Η κατάσταση της επισιτιστικής ασφάλειας και της διατροφής στον κόσμο εκτιμά ότι περίπου 645 εκατομμύρια άνθρωποι αντιμετώπισαν πείνα το 2025. Περίπου 2,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι βίωσαν μέτρια ή σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια, γεγονός που σήμαινε ότι κατά περιόδους αναγκάστηκαν να περιορίσουν την ποσότητα ή την ποιότητα της τροφής τους. Παράλληλα, 2,69 δισεκατομμύρια άνθρωποι, δηλαδή το 32,7% του παγκόσμιου πληθυσμού, δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά το κόστος μιας υγιεινής διατροφής.
Το πρόβλημα φτάνει και στις πλούσιες χώρες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το USDA εκτιμά ότι το 13,7% των νοικοκυριών αντιμετώπισε επισιτιστική ανασφάλεια κάποια στιγμή το 2024. Σε αυτά τα νοικοκυριά ζούσαν περίπου 47,9 εκατομμύρια άνθρωποι, ανάμεσά τους 14,1 εκατομμύρια παιδιά. Στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, η νεότερη εκτίμηση του SOFI τοποθετεί το ποσοστό του πληθυσμού που αντιμετώπισε μέτρια ή σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια στο 8,7% το 2025. Οι χώρες αυτές συγκαταλέγονται στις πλουσιότερες του κόσμου. Κι όμως, πολλά νοικοκυριά εξακολουθούν να δυσκολεύονται να καλύψουν ακόμη και τα βασικά μιας ασφαλούς ζωής.
Το κόστος μιας ασφαλούς ζωής
Η στέγαση, η φροντίδα των παιδιών και η υγειονομική περίθαλψη καθορίζουν αν τα οφέλη της οικονομικής ανάπτυξης φτάνουν πράγματι στο μέσο νοικοκυριό.
4,7×
η διάμεση τιμή υφιστάμενης μονοκατοικίας στις ΗΠΑ ως πολλαπλάσιο του διαμέσου εισοδήματος νοικοκυριού το 2025. Η αναλογία ήταν 4,1 το 2019, διαμορφωνόταν κατά μέσο όρο στο 3,2 τη δεκαετία του 1990 και έφτασε στο ιστορικό υψηλό του 5,0 το 2022.
7,6×
η διάμεση τιμή κατοικίας στην Αγγλία ως πολλαπλάσιο των διάμεσων ετήσιων αποδοχών πλήρους απασχόλησης το 2025. Για εργαζόμενο πλήρους απασχόλησης που αμείβεται με τον Εθνικό Μισθό Διαβίωσης (National Living Wage), μια μέση κατοικία κόστιζε 12,4 φορές τις ετήσιες αποδοχές του.
10–35%
η μέση ετήσια τιμή για τη φροντίδα παιδιών σε εθνικό επίπεδο στις ΗΠΑ το 2024 ήταν 13.128 δολάρια: αντιστοιχούσε στο 10% του διαμέσου εισοδήματος ενός έγγαμου ζευγαριού με παιδιά και στο 35% του διαμέσου εισοδήματος ενός μονογονεϊκού νοικοκυριού με παιδιά.
7,9%
η δαπάνη για την υγειονομική περίθαλψη αντιστοιχούσε στο 7,9% των μέσων ετήσιων δαπανών των καταναλωτικών μονάδων στις ΗΠΑ το 2024, ή σε 6.197 δολάρια.
Οι δυτικές οικονομίες έχουν επιτύχει παραγωγή σε εντυπωσιακή κλίμακα. Το πρακτικό κριτήριο, όμως, είναι αν τα νοικοκυριά που τώρα ξεκινούν μπορούν να μετατρέψουν αυτόν τον πλούτο σε κατοικία, φροντίδα παιδιών, υγειονομική περίθαλψη και ένα πρώτο σταθερό έρεισμα στις ίδιες αγορές. Η στέγαση κάνει αυτό το κριτήριο χειροπιαστό.
Η στέγαση κάνει το ζήτημα ορατό. Στο Λονδίνο, τη Νέα Υόρκη, το Άμστερνταμ, το Τορόντο, το Σίδνεϊ και την Αθήνα, ο αριθμός των διαθέσιμων κατοικιών καθορίζει πόσο ασφυκτική γίνεται η αγορά. Η ιδιοκτησία, οι αποταμιεύσεις, η οικογενειακή βοήθεια και η πίστωση καθορίζουν ποιος μπορεί να υποβάλει την ισχυρότερη προσφορά. Στη δημόσια συζήτηση οι παράγοντες αυτοί παρουσιάζονται σαν ανταγωνιστικές εξηγήσεις. Στην πραγματικότητα δρουν σε διαφορετικά σημεία της ίδιας αγοράς και απαιτούν διαφορετικά εργαλεία πολιτικής.
§ I
Δύο όψεις της ίδιας αγοράς
Στις πόλεις αυτές, η συζήτηση για τη στέγαση ξεκινά από δύο πραγματικότητες. Η οπτική της προσφοράς εξετάζει τους κανόνες πολεοδομικού σχεδιασμού, το κόστος κατασκευής, τις πιστωτικές συνθήκες και ένα απόθεμα κατοικιών που αυξάνεται υπερβολικά αργά στις περιοχές υψηλής ζήτησης. Εκεί εντοπίζει την αιτία των υψηλών τιμών: στην έλλειψη κατοικιών. Η οπτική της περιουσιακής δύναμης των αγοραστών παρακολουθεί την καθαρή αξία που έχει ήδη συσσωρευτεί σε ακίνητα, τις οικογενειακές μεταβιβάσεις, τα χαρτοφυλάκια κατοικιών προς εκμίσθωση, τον χρόνο που μπορεί να περιμένει ένας αγοραστής και την πρόσβασή του στην πίστωση. Βλέπει τις ίδιες τιμές ως αποτέλεσμα μιας δημοπρασίας την οποία κερδίζουν όλο και συχνότερα όσοι, χάρη στον ήδη υπάρχοντα πλούτο τους, μπορούν να προσφέρουν περισσότερα και να επιμένουν για μεγαλύτερο διάστημα. Και οι δύο οπτικές εντοπίζουν έναν πραγματικό μηχανισμό.
Η συζήτηση στην εκπομπή του Piers Morgan έκανε την αντίθεση ιδιαίτερα καθαρή. Ο Gary Stevenson έδωσε έμφαση στην περιουσιακή θέση των αγοραστών. Οι Kristian Niemietz και Tom Ellsworth επικεντρώθηκαν στην έλλειψη κατοικιών και στο σύστημα που επιβραδύνει τη νέα οικοδόμηση. Ο καθένας ανέδειξε μια δύναμη που οι άλλοι άφηναν στο παρασκήνιο.
Το επιχείρημα της προσφοράς στηρίζεται σε ισχυρά εμπειρικά στοιχεία. Οι Christian Hilber και Wouter Vermeulen του LSE, μελετώντας 353 αγγλικές αρχές πολεοδομικού σχεδιασμού από το 1974 έως το 2008, εκτιμούν ότι οι τιμές των κατοικιών στη Νοτιοανατολική Αγγλία θα ήταν περίπου 25% έως 30% χαμηλότερες, αν η περιοχή υπαγόταν στο καθεστώς πολεοδομικού σχεδιασμού της Βορειοανατολικής Αγγλίας. Όσο αυστηρότεροι είναι οι περιορισμοί στη δόμηση, τόσο μεγαλύτερο μέρος μιας αύξησης των τοπικών αποδοχών μεταφέρεται στις τιμές των κατοικιών. Όταν η προσφορά ανταποκρίνεται ευκολότερα, μεγαλύτερο μέρος της αύξησης οδηγεί σε νέα οικοδόμηση. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι Chang-Tai Hsieh και Enrico Moretti εκτιμούν ότι οι περιορισμοί της προσφοράς στη Νέα Υόρκη, το Σαν Φρανσίσκο και το Σαν Χοσέ μείωσαν τη συνολική οικονομική ανάπτυξη των ΗΠΑ κατά περίπου 36% μεταξύ 1964 και 2009. Το υψηλό κόστος στέγασης εμπόδισε εργαζομένους να μετακινηθούν στις πόλεις όπου θα ήταν πιο παραγωγικοί, επιβραδύνοντας έτσι την οικονομική μεγέθυνση σε εθνικό επίπεδο. Οι Edward Glaeser και Joseph Gyourko, σε σχετικές εργασίες που εκτείνονται σε δύο δεκαετίες, καταλήγουν σε ένα συγγενές συμπέρασμα: στις ακριβές αμερικανικές πόλεις, μεγάλο μέρος της τιμής μιας κατοικίας αντιστοιχεί στην πράξη στο τίμημα της άδειας δόμησης.
Οι κανόνες πολεοδομικού σχεδιασμού αποτελούν πολιτικές επιλογές, και οι τοπικοί ιδιοκτήτες κατοικιών έχουν ισχυρό κίνητρο να τους επηρεάσουν. Η υπόθεση του William Fischel για τον «ψηφοφόρο-ιδιοκτήτη κατοικίας» περιγράφει το κίνητρο: οι ήδη εγκατεστημένοι ιδιοκτήτες αποτελούν συχνά την αποφασιστική ομάδα στις τοπικές εκλογές, ενώ το κύριο περιουσιακό τους στοιχείο είναι μια κατοικία της οποίας η αξία μπορεί να υποχωρήσει αν αυξηθεί η προσφορά στη γύρω περιοχή. Αυτό ευνοεί την αντίθεση στη νέα δόμηση. Όπου οι τοπικοί θεσμοί δίνουν σε αυτό το συμφέρον αποφασιστικό βάρος, το κράτος προστατεύει τη σπανιότητα που ανεβάζει την αξία των κατοικιών που ήδη κατέχουν. Οι οικονομολόγοι ονομάζουν αυτό το εισόδημα οικονομική πρόσοδο: προκύπτει επειδή ένα εμπόδιο κρατά τους άλλους εκτός αγοράς.
Η περιουσιακή θέση επηρεάζει ένα διαφορετικό στάδιο της ίδιας διαδικασίας. Η καθαρή αξία που έχει ήδη συσσωρευτεί σε ακίνητα, οι οικογενειακές μεταβιβάσεις, τα χαρτοφυλάκια κατοικιών προς εκμίσθωση και η πρόσβαση στην πίστωση καθορίζουν το ύψος της προσφοράς ενός αγοραστή, τη δυνατότητά του να περιμένει και τις πιθανότητές του να αγοράσει. Σε μια αγορά με περιορισμένη προσφορά, η άνοδος των τιμών ενισχύει αυτά τα πλεονεκτήματα. Ο επόμενος γύρος προσφορών ξεκινά τότε με ακόμη μεγαλύτερη διαφορά στους πόρους που μπορεί να διαθέσει κάθε πλευρά για την προκαταβολή: από τη μία όσοι κληρονομούν πλούτο και από την άλλη όσοι βασίζονται στον μισθό και τις αποταμιεύσεις τους. Το Ινστιτούτο Δημοσιονομικών Μελετών και η Τράπεζα της Αγγλίας έχουν καταγράψει αυτό το μοτίβο. Σε αυτόν τον μηχανισμό εστιάζει ο Gary Stevenson. Έχει σημασία ακόμη και εκεί όπου οι πολεοδομικοί περιορισμοί είναι ηπιότεροι. Συνολικά, η έλλειψη κατοικιών και η άνιση αγοραστική δύναμη ενισχύουν η μία την άλλη.
Η στεγαστική πολιτική πρέπει να δηλώνει ποιο τμήμα της αγοράς επιδιώκει να αλλάξει. Το Help to Buy Equity Loan, πρόγραμμα της βρετανικής κυβέρνησης που συμπλήρωνε με δημόσιο δάνειο τη στεγαστική χρηματοδότηση για την αγορά νεόδμητης κατοικίας, μείωσε για ορισμένα νοικοκυριά το αρχικό εμπόδιο της προκαταβολής και του δανεισμού. Το Ινστιτούτο Δημοσιονομικών Μελετών διαπιστώνει ότι το πρόγραμμα χαλάρωσε τις απαιτήσεις για την προκαταβολή και για την αναλογία δανείου προς εισόδημα, βοηθώντας ορισμένα νοικοκυριά να γίνουν ιδιοκτήτες. Σε αγορές με πολύ περιορισμένη προσφορά, ιδίως στο Λονδίνο, η πρόσθετη αγοραστική δύναμη μεταφράστηκε σε μεγάλο βαθμό σε υψηλότερες τιμές, επειδή ο αριθμός των κατοικιών σχεδόν δεν μεταβλήθηκε. Η μελέτη των Carozzi, Hilber και Yu στο LSE εκτιμά ότι το πρόγραμμα αύξησε τις τιμές των νεόδμητων κατοικιών στο Λονδίνο κατά περίπου 6%, χωρίς να καταγράφεται αύξηση της οικοδομικής δραστηριότητας.
Το Right to Buy ακολούθησε το ίδιο μοτίβο, σε μεγαλύτερη κλίμακα και σε μεγαλύτερο χρονικό βάθος. Ως τον Μάρτιο του 2026, περίπου 2.052.813 δημοτικές κατοικίες είχαν μεταβιβαστεί στους ενοικιαστές τους· με βάση τη δέσμευση του 2012 για αντικατάσταση μία προς μία, η αναπλήρωση προχωρούσε περίπου με ρυθμό μίας νέας κατοικίας για κάθε τρεις που είχαν πωληθεί· και το απόθεμα κοινωνικής κατοικίας είχε υποχωρήσει από 5,52 σε 4,07 εκατομμύρια μονάδες. Και τα δύο προγράμματα βοήθησαν ορισμένα νοικοκυριά να αγοράσουν κατοικία. Η επίδρασή τους στην προσφορά ήταν πολύ μικρότερη. Μια ανθεκτική απάντηση συνδυάζει αλλαγές στην πολεοδομική πολιτική και δημόσια οικοδόμηση με φορολογικούς και κληρονομικούς κανόνες που κάνουν την είσοδο στην αγορά λιγότερο εξαρτημένη από την ήδη υπάρχουσα ακίνητη περιουσία. Η Βρετανία σπάνια εφάρμοσε αυτόν τον πλήρη συνδυασμό.
Η στεγαστική δοκιμασία της Ελλάδας
3 δισ. ευρώ
η συνολική δυνατότητα στεγαστικής χρηματοδότησης των προγραμμάτων «Σπίτι μου» και «Σπίτι μου ΙΙ». Περίπου 1,75 δισ. ευρώ αφορούν το κεφάλαιο δανείων με δημόσια χρηματοδότηση ή με ευνοϊκούς όρους: 750 εκατ. ευρώ στο «Σπίτι μου» και 1 δισ. ευρώ στο «Σπίτι μου ΙΙ».
9,1%
η αύξηση των τιμών των διαμερισμάτων στην Ελλάδα το 2024. Ο ρυθμός ήταν 13,9% το 2023 και 7,7% σε ετήσια βάση το Γ΄ τρίμηνο του 2025.
Τράπεζα της Ελλάδος, ανακοίνωση Γ΄ τριμήνου 2025, 25 Νοεμβρίου 2025
800.000 ευρώ
η ελάχιστη επένδυση σε ακίνητο για τη χορήγηση Golden Visa στην Αττική, τη Θεσσαλονίκη και τα μεγαλύτερα νησιά, βάσει του ν. 5100/2024.
40,000
Κατοικίες χαμηλού ενοικίου που το πρόγραμμα GenRent του ΠΑΣΟΚ προτείνει να τεθούν σε κυκλοφορία μέσα σε πέντε χρόνια: 5.000 νεόδμητες και 35.000 ακόμη μέσω ανακαίνισης, μετατροπής ή αξιοποίησης ακινήτων του Δημοσίου και των δήμων.
Η Ελλάδα προσφέρει μια ζωντανή εκδοχή του ίδιου στεγαστικού προβλήματος. Το πρόγραμμα Σπίτι μου της κυβέρνησης Μητσοτάκη, που ξεκίνησε το 2023 και επεκτάθηκε ως Σπίτι μου II το 2025, παρέχει στεγαστική χρηματοδότηση ύψους περίπου €3 δισ. σε νέους αγοραστές. Περίπου €1,75 δισ. προέρχονται από δημόσια κεφάλαια ή από κεφάλαια με ευνοϊκούς όρους. Παράλληλα με τα δάνεια, η κυβέρνηση αύξησε στις €800.000 την ελάχιστη επένδυση σε ακίνητο για Golden Visa στις ακριβότερες ζώνες και πάγωσε την έκδοση νέων αδειών βραχυχρόνιας μίσθωσης σε οκτώ κεντρικές συνοικίες της Αθήνας. Επέκτεινε επίσης την επιστροφή ενός μηνιαίου ενοικίου, η οποία τον Νοέμβριο του 2025 έφτασε σε 886.883 νοικοκυριά με κόστος περίπου €200 εκατ., και ανακοίνωσε για το 2026 ακόμη ένα πρόγραμμα €500 εκατ. για την ανακαίνιση παλαιότερων ιδιωτικών κατοικιών.
Οι τιμές των διαμερισμάτων συνέχισαν να αυξάνονται το ίδιο διάστημα. Η Τράπεζα της Ελλάδος υπολογίζει ότι η μέση αύξηση των τιμών των διαμερισμάτων ήταν 9,1% το 2024, 10,2% για τα νεόδμητα και 11,7% στη Θεσσαλονίκη. Στο Γ΄ τρίμηνο του 2025, ο ετήσιος ρυθμός για τη χώρα ήταν 7,7%. Ως τώρα, τα στοιχεία δείχνουν τη χρονική ακολουθία των γεγονότων, όχι μια ακριβή εκτίμηση της επίδρασης του Σπίτι μου στις τιμές από μόνο του. Το ΙΟΒΕ, στην έκθεσή του για το Δ΄ τρίμηνο του 2025, εκτιμά ότι η επιστροφή ενοικίου και η συνέχιση του Σπίτι μου II θα ενισχύσουν την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών και θα αυξήσουν την πίεση στις τιμές ακινήτων, ενώ τα μέτρα προσφοράς χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να αποδώσουν. Η στήριξη των αγοραστών έφτασε στην αγορά ταχύτερα από ό,τι μπορούσαν να προστεθούν νέες κατοικίες. Η ακολουθία αυτή ταιριάζει με τα βρετανικά στοιχεία που παρουσιάστηκαν παραπάνω.
Το GenRent του ΠΑΣΟΚ ξεκινά από την πλευρά της προσφοράς. Το πρόγραμμα των έξι πυλώνων, που παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 2025, προτείνει τη δημιουργία νέας Δημόσιας Εταιρείας Διαχείρισης Ακινήτων, η οποία θα κατασκευάσει περίπου 5.000 κοινωνικές κατοικίες για νέα ζευγάρια και θα ενεργοποιήσει ακόμη 35.000 μέσω ανακαίνισης, μετατροπής τους σε κατοικίες μακροχρόνιας μίσθωσης και αξιοποίησης δημόσιας και δημοτικής περιουσίας. Στόχος είναι να δημιουργηθούν 40.000 κατοικίες χαμηλού ενοικίου μέσα σε πέντε χρόνια, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και τον πρώην Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας. Σημείο αναφοράς αποτελεί η δημοτική κατοικία της Βιέννης. Το πρόγραμμα προβλέπει επίσης Διεύθυνση Στέγασης, η οποία θα ορίζει ζώνες πίεσης, καθώς και κατάργηση της Golden Visa στα αστικά κέντρα και στα νησιά.
Το GenRent συνδυάζει νέα προσφορά κατοικιών με ρύθμιση των ενοικίων. Ως τον Φεβρουάριο του 2026, περιλάμβανε επίσης ανώτατα όρια στις αυξήσεις ενοικίων στις ζώνες πίεσης και πλαφόν ενοικίου για κατοικίες που δεν πληρούσαν βασικές προδιαγραφές ποιότητας ή ενεργειακής απόδοσης. Τα πλαφόν μπορούν να προστατεύσουν τους ενοικιαστές βραχυπρόθεσμα, αλλά μπορούν και να επηρεάσουν την προθυμία των ιδιοκτητών να συντηρούν ή να εκμισθώνουν τις συγκεκριμένες κατοικίες. Η βασική διαφορά από το Σπίτι μου είναι απλή: το Σπίτι μου αυξάνει τη δανειοληπτική δύναμη των αγοραστών, ενώ το GenRent επιδιώκει να προσθέσει κατοικίες. Η δοκιμασία του είναι πρακτική: πόσο γρήγορα μπορούν να παραδοθούν οι κατοικίες, αν οι δήμοι μπορούν να τις ενεργοποιήσουν, ποιο θα είναι το κόστος τους και αν η πρόσθετη προσφορά θα φτάσει αρκετά έγκαιρα ώστε να επιβραδύνει την άνοδο των τιμών. Για πληρέστερη σύγκριση των μέτρων της κυβέρνησης Μητσοτάκη με τις στεγαστικές προτάσεις του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ για την περίοδο 2023–25, βλ. τη σχετική ανάλυσή μας (στα ελληνικά).
Η ελληνική περίπτωση κάνει ορατό τον ευρύτερο μηχανισμό. Όταν οι κανόνες της πολιτείας περιορίζουν τον αριθμό των κατοικιών που μπορούν να χτιστούν νόμιμα και τα δημόσια δάνεια αυξάνουν την αγοραστική δύναμη, ένα μέρος της στήριξης μπορεί να καταλήξει στους ήδη υπάρχοντες ιδιοκτήτες μέσω υψηλότερων τιμών. Όσοι μπαίνουν τώρα στην αγορά πληρώνουν τότε περισσότερα για τις ίδιες κατοικίες, ενώ οι σημερινοί ιδιοκτήτες βλέπουν την αξία των περιουσιακών τους στοιχείων να αυξάνεται. Οι κανόνες πολεοδομικού σχεδιασμού δημιουργούν τη σπανιότητα· οι επιδοτήσεις της ζήτησης αυξάνουν την αγοραστική δύναμη που διεκδικεί το περιορισμένο απόθεμα κατοικιών. Μια ολοκληρωμένη απάντηση διευρύνει την προσφορά όπου το εμπόδιο βρίσκεται στον πολεοδομικό σχεδιασμό, επαναφέρει τη δημόσια οικοδόμηση όπου δεν επαρκεί η ιδιωτική κατασκευή και χρησιμοποιεί φορολογικούς και κληρονομικούς κανόνες για να περιορίσει το πλεονέκτημα που προσφέρει η ήδη υπάρχουσα ακίνητη περιουσία.
§ II
Πού πηγαίνουν τα χρήματα
Η στέγαση κάνει τη διάκριση ορατή: ένας αγοραστής μπορεί να πληρώσει περισσότερο για ένα σπίτι που ήδη υπάρχει, ενώ η χρηματοδότηση μπορεί να επιτρέψει σε έναν κατασκευαστή να χτίσει άλλο ένα. Ο τρόπος με τον οποίο κατευθύνεται η πληρωμή δείχνει ποιος τη λαμβάνει, τι αλλάζει χέρια και τι μπορεί να γίνει στη συνέχεια.
Με τα ίδια 100 €, ο αποδέκτης της πληρωμής εισπράττει το ποσό και ο αγοραστής αποκτά κάτι σε αντάλλαγμα. Όταν ολοκληρωθεί η συναλλαγή, έχει αλλάξει είτε η κυριότητα είτε η διαθέσιμη παραγωγική δυνατότητα είτε η τρέχουσα παραγωγή είτε ο έλεγχος της επόμενης απόφασης.
Οι τέσσερις αυτές διαδρομές χαρτογραφούν την πρώτη συναλλαγή. Δείχνουν την άμεση οικονομική μεταβολή. Ό,τι ακολουθεί εξαρτάται από τις επιλογές του πωλητή, του επενδυτή, της επιχείρησης, του νοικοκυριού ή του δημόσιου φορέα που λαμβάνει τα χρήματα.
Οδηγός ανάγνωσης
Τέσσερις πρώτες συναλλαγές
-
01
Απόκτηση υπάρχοντος περιουσιακού στοιχείου ή χρηματοοικονομικής απαίτησης
Αλλάζει η κυριότητα. Το σπίτι, η μετοχή, το έργο τέχνης ή η επιχείρηση υπήρχαν ήδη όταν έγινε η πώληση.
-
02
Χρηματοδότηση νέας παραγωγικής δυνατότητας
Απελευθερώνονται πόροι για κατασκευή, προσλήψεις, έρευνα ή πρόσθετη παραγωγή.
-
03
Αγορά τρεχόντων αγαθών και υπηρεσιών
Η αγορά ενός αγαθού, μιας υπηρεσίας ή μιας παραγγελίας χρηματοδοτεί την τρέχουσα παραγωγή και τα εισοδήματα που αυτή δημιουργεί.
-
04
Μεταβίβαση αγοραστικής δύναμης
Ένα νοικοκυριό, μια φιλανθρωπική οργάνωση ή ένας δημόσιος φορέας αποφασίζει την επόμενη κατανομή.
01. Απόκτηση υπάρχοντος περιουσιακού στοιχείου ή χρηματοοικονομικής απαίτησης. Ένα μεταπωλημένο διαμέρισμα, ένας πίνακας που αλλάζει χέρια σε δημοπρασία, μετοχές στη δευτερογενή αγορά ή μια εταιρεία που αγοράζεται από νέους ιδιοκτήτες από τους προηγούμενους ιδιοκτήτες της: όλες αυτές οι συναλλαγές ξεκινούν με μεταβίβαση κυριότητας. Τα χρήματα πηγαίνουν στον πωλητή και το περιουσιακό στοιχείο ή η απαίτηση στον αγοραστή. Αμέσως μετά την πώληση, υπάρχει ο ίδιος αριθμός κατοικιών, ο ίδιος πίνακας, ο ίδιος αριθμός μετοχών σε κυκλοφορία ή η ίδια λειτουργούσα επιχείρηση. Ο πωλητής μπορεί στη συνέχεια να ξοδέψει, να αποταμιεύσει ή να επενδύσει τα έσοδα. Αυτή η επόμενη επιλογή έχει σημασία, αλλά έρχεται μετά την αρχική μεταβίβαση.
02. Χρηματοδότηση νέας παραγωγικής δυνατότητας. Μια πρωτογενής έκδοση μετοχών κατευθύνει τα χρήματα στον εκδότη. Ο πρώτος γύρος χρηματοδότησης μιας νεοφυούς επιχείρησης, ένα κατασκευαστικό δάνειο ή η χρηματοδότηση νέου εξοπλισμού δίνει πόρους για να επιχειρηθεί η δημιουργία κάτι πρόσθετο. Ένα έργο μπορεί να σταματήσει και μια επένδυση να αποδώσει λιγότερα από όσα αναμένονταν. Η αρχική διαφορά είναι ότι η χρηματοδότηση δίνει τη δυνατότητα να στηριχθούν μισθοί ή να δημιουργηθεί μια κατοικία, ένα εργοστάσιο ή άλλη παραγωγική δυνατότητα.
03. Αγορά τρεχόντων αγαθών και υπηρεσιών. Ένα γεύμα σε εστιατόριο, η πληρωμή για φροντίδα παιδιών, η διαμονή σε ξενοδοχείο, μια συναυλία, μια παραγγελία υψηλής ραπτικής ή μια εργασία αποκατάστασης πληρώνουν παραγωγή τώρα. Στη συνέχεια, η επιχείρηση κατανέμει τα έσοδά της μεταξύ εργαζομένων, προμηθευτών, υλικών, ενοικίων, εισαγωγών και κερδών, ανάλογα με τον τρόπο οργάνωσής της. Σε υπηρεσίες έντασης εργασίας, ένα μέρος της πληρωμής μπορεί να καταλήξει σε μισθούς και έσοδα προμηθευτών. Το μερίδιο μεταβάλλεται ανάλογα με τη σύμβαση, τις εισαγόμενες εισροές, τα περιθώρια κέρδους και τη μεταπωλητική αξία όσων αγοράζονται. Η § V εξετάζει αναλυτικά αυτή τη σύνθεση.
04. Μεταβίβαση αγοραστικής δύναμης. Μια πληρωμή φόρου, μια δωρεά ή μια μεταβίβαση ανάμεσα σε νοικοκυριά μεταφέρει την επόμενη απόφαση σε κάποιον άλλον. Ένα νοικοκυριό μπορεί να δαπανήσει το ποσό, να το αποταμιεύσει ή να αποπληρώσει χρέος. Μια φιλανθρωπική οργάνωση μπορεί να αγοράσει μια υπηρεσία. Η κυβέρνηση μπορεί να πληρώσει μισθούς, να στηρίξει εισοδήματα, να συντηρήσει υποδομές, να χρηματοδοτήσει έρευνα ή να εξυπηρετήσει χρέος. Η μεταβίβαση παρέχει πόρους στον αποδέκτη. Η κοινωνική της επίδραση εξαρτάται από τις επιλογές, τους κανόνες και τις υποχρεώσεις του αποδέκτη.
Οι τράπεζες, τα επενδυτικά κεφάλαια και τα γραφεία διαχείρισης οικογενειακής περιουσίας μπορούν να διοχετεύουν χρήματα και στις τέσσερις διαδρομές. Μπορούν να χρηματοδοτήσουν κατασκευές, να δανείσουν με ενέχυρο ένα υπάρχον ακίνητο, να συμμετάσχουν σε νέα έκδοση ή να διαπραγματεύονται ήδη υπάρχουσες απαιτήσεις. Μια μελέτη της SEC για τη ρευστότητα των αγορών και την πρόσβαση σε κεφάλαιο εξηγεί γιατί οι δευτερογενείς αγορές εξακολουθούν να έχουν σημασία: η προοπτική εξόδου μπορεί να διευκολύνει την πρωτογενή χρηματοδότηση. Αυτός ο υποστηρικτικός ρόλος δεν αλλάζει την πρώτη συναλλαγή. Το γλωσσάρι των εθνικών λογαριασμών της ONS διακρίνει τις συναλλαγές που αφορούν παραγόμενα αγαθά και υπηρεσίες από εκείνες που αφορούν υπάρχοντα περιουσιακά στοιχεία και χρηματοοικονομικές απαιτήσεις. Η χρηματοοικονομική διαμεσολάβηση κατευθύνει χρήματα μέσα από τις τέσσερις διαδρομές, αντί να αποτελεί πέμπτο προορισμό.
Ορισμένες συναλλαγές ανήκουν σε περισσότερες από μία διαδρομές. Μια νεόδμητη κατοικία γίνεται περιουσιακό στοιχείο για τον αγοραστή της και το τίμημά της μπορεί να χρηματοδοτήσει την κατασκευή της. Η παραγγελία ενός γιοτ μπορεί να οδηγεί σε ένα αντικείμενο με μεταπωλητική αξία, ενώ ταυτόχρονα χρηματοδοτεί χρόνια εργασίας σε ένα ναυπηγείο. Η εξαγορά μιας επιχείρησης από επενδυτικό κεφάλαιο ιδιωτικών συμμετοχών αρχίζει ως μεταβίβαση κυριότητας· τυχόν μεταγενέστερη αναδιάρθρωση της απασχόλησης ή της παραγωγικής δυνατότητας είναι διαφορετικό ερώτημα. Οι τέσσερις όροι δίνουν ένα συνεπές σημείο εκκίνησης. Οι μετέπειτα επιδράσεις στην ανάπτυξη και την ευημερία εξαρτώνται από όσα ακολουθούν.
Αφού αλλάξει η κυριότητα, ανοίγει ένα άλλο ερώτημα. Ένα περιουσιακό στοιχείο μπορεί να γίνει εγγύηση για δανεισμό, πηγή ελέγχου και ισχυρότερη θέση στον επόμενο γύρο ανταγωνισμού. Από εκεί ξεκινά η επόμενη ενότητα.
§ III
Πώς η προηγούμενη επιτυχία διαμορφώνει τον επόμενο γύρο
Οι τέσσερις διαδρομές δείχνουν τον πρώτο προορισμό μιας πληρωμής. Το επόμενο ερώτημα είναι πώς μια επιτυχημένη επένδυση αλλάζει τα πράγματα με τον χρόνο. Σε μικρή κλίμακα, η απόδοση μπορεί να αλλάζει κυρίως τη ζωή εκείνου που την εισπράττει. Σε μεγαλύτερη κλίμακα, αλλάζει τις δικές του επιλογές, τις επιλογές των ανταγωνιστών του και τους όρους που θα αντιμετωπίσει όποιος μπει στην ίδια αγορά δέκα χρόνια αργότερα.
Πέντε μηχανισμοί εξηγούν πώς μια απόδοση επηρεάζει τον επόμενο γύρο του ανταγωνισμού.
Ο πρώτος είναι η εξασφάλιση. Ένα περιουσιακό στοιχείο μπορεί να δοθεί ως εξασφάλιση για δάνειο. Αυτή η δυνατότητα δανεισμού βοηθά στην αγορά του επόμενου στοιχείου, το οποίο με τη σειρά του μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως νέα εξασφάλιση. Οι επιχειρήσεις αξιοποιούν αυτόν τον κύκλο για να αναπτυχθούν. Το ίδιο συμβαίνει και στα νοικοκυριά: στη διάρκεια ενός εργασιακού βίου, ο κύκλος αυτός διευρύνει την απόσταση ανάμεσα στο ποσό που μπορεί να προσφέρει το ένα νοικοκυριό για μια κατοικία και στο ποσό που μπορεί να προσφέρει ένα άλλο.
Ο δεύτερος είναι ο χρόνος. Οι αποταμιεύσεις και τα περιουσιακά στοιχεία δίνουν σε ένα νοικοκυριό την άνεση να περιμένει ώσπου να περάσει μια ύφεση, να απορρίψει μια κακή προσφορά, να κρατήσει ένα στοιχείο ώσπου να ανακτήσει την αξία του ή να περιμένει περισσότερο ώσπου να αποδώσει μια μακροπρόθεσμη ευκαιρία. Ο χρόνος είναι σημαντικός οικονομικός πόρος, παρότι σπάνια κατονομάζεται στον δημόσιο διάλογο. Ένα νοικοκυριό με απόθεμα ασφαλείας έχει επιλογές· ένα νοικοκυριό με μικρό απόθεμα συχνά αναγκάζεται να δεχθεί την πρώτη σοβαρή προσφορά.
Ο τρίτος είναι ο έλεγχος. Μια μεγάλη μετοχική συμμετοχή σε επιχείρηση εν λειτουργία μπορεί να συνοδεύεται από δικαιώματα ψήφου, θέσεις στο διοικητικό συμβούλιο, δικαίωμα αρνησικυρίας και δυνατότητα επιλογής διαδόχου. Μπορεί επίσης να καθορίσει αν μια εταιρεία θα μεταφέρει την έδρα της, θα απολύσει προσωπικό ή θα αποδεχθεί πρόταση εξαγοράς. Ο έλεγχος μετατρέπει την ιδιοκτησία σε εξουσία λήψης αποφάσεων για την ίδια την επιχείρηση.
Ο τέταρτος είναι η επιρροή. Όταν η ιδιοκτησία αποκτά μεγάλη κλίμακα, μπορεί να εξασφαλίσει πρόσβαση στους υπευθύνους λήψης αποφάσεων. Η ισχύς αυτής της επιρροής διαφέρει ανά χώρα και ρυθμιστικό πλαίσιο, ενώ οι εμπειρικές εκτιμήσεις παραμένουν αντικείμενο διαφωνίας. Στην πράξη, οι μεγάλοι κάτοχοι εξασφαλίζουν συναντήσεις και προσοχή που σπάνια έχουν στη διάθεσή τους τα συνηθισμένα νοικοκυριά.
Ο πέμπτος είναι η κληρονομική διαδοχή. Ένα περιουσιακό στοιχείο μπορεί να περνά από γενιά σε γενιά μαζί με την εξασφάλιση, τον χρόνο, τον έλεγχο και την επιρροή που το συνοδεύουν. Το Institute for Fiscal Studies προβλέπει ότι οι κληρονομιές θα διευρύνουν τις διαφορές στο διά βίου εισόδημα μεταξύ ανθρώπων με πλουσιότερους και φτωχότερους γονείς. Ο κληρονόμος ξεκινά με πόρους που άλλοι χρειάζονται δεκαετίες για να αποκτήσουν.
“
Μια αγορά λειτουργεί μόνο όταν παραμένει ανοιχτή σε νέους ανταγωνιστές.
§ III · Πώς η προηγούμενη επιτυχία διαμορφώνει τον επόμενο γύρο
Η εξασφάλιση, ο χρόνος, ο έλεγχος, η επιρροή και η κληρονομιά διαμορφώνουν την επόμενη αναμέτρηση. Οι κανόνες κρίνουν αν οι νέοι ανταγωνιστές έχουν πραγματική ευκαιρία να διεκδικήσουν μια θέση ή αν το πλεονέκτημα μένει σε όσους έχουν ήδη κερδίσει.
§ IV
Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα υπέρ μιας μεγάλης περιουσίας
Οι μεγάλες περιουσίες δεν δημιουργούνται όλες με τον ίδιο τρόπο. Η πιο δύσκολη περίπτωση για κάθε επιχείρημα γύρω από τον πλούτο είναι εκείνη του ιδρυτή που αναλαμβάνει κινδύνους, αντλεί χρηματοδότηση και χτίζει μια εταιρεία η οποία δημιουργεί νέα προϊόντα, θέσεις εργασίας και δυνατότητες. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς μοιράστηκε ο κίνδυνος και αν η ανταμοιβή αφήνει χώρο και για τον επόμενο ιδρυτή.
Ο Elon Musk είναι γνώριμο παράδειγμα. Τα χρήματα που απέκτησε πουλώντας συμμετοχές σε προηγούμενες εταιρείες βοήθησαν να χρηματοδοτηθούν τα επόμενα εγχειρήματά του. Η SpaceX και η Tesla επέζησαν στα πιο επισφαλή τους χρόνια χάρη σε έναν συνδυασμό ελέγχου από τον ιδρυτή, εξωτερικών επενδύσεων και δημόσιας στήριξης. Το πρόγραμμα Commercial Orbital Transportation Services της NASA προμηθεύτηκε υπηρεσίες από τη SpaceX με δημόσια σύμβαση, εξασφαλίζοντάς της έσοδα και ενισχύοντας την αξιοπιστία της. Το δάνειο Advanced Technology Vehicles Manufacturing του Υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ παρείχε χρηματοδότηση στην Tesla σε περίοδο ταμειακής στενότητας. Επενδυτές προστέθηκαν σε αρκετές κρίσιμες στιγμές. Ο Musk διατήρησε μεγάλη μετοχική συμμετοχή, ενώ οι εταιρείες ακολουθούσαν στρατηγική μακρού ορίζοντα.
Καθώς μεγάλωναν, οι εταιρείες παρήγαγαν αποτελέσματα που δεν περιορίστηκαν στους επενδυτές τους. Η SpaceX πραγματοποίησε αποστολές μεταφοράς φορτίου στον διαστημικό σταθμό. Η Tesla κατασκεύασε ηλεκτρικά οχήματα σε μεγάλη κλίμακα και γύρω από την επιχείρηση αναπτύχθηκε δίκτυο προμηθευτών. Το κόστος των εκτοξεύσεων μειώθηκε δραστικά. Αργότερα, το Starlink παρείχε επικοινωνιακή συνδεσιμότητα στην Ουκρανία. Η περιουσία του ιδρυτή αυξήθηκε καθώς οι επενδυτές αποτιμούσαν όλο και υψηλότερα αυτές τις εταιρείες. Μεγάλο μέρος της, όμως, παρέμενε δύσκολο να δαπανηθεί γρήγορα: ήταν συνδεδεμένο με μελλοντικά κέρδη και με τη συγκεντρωμένη συμμετοχή που είχε στηρίξει τις εταιρείες στα επισφαλή τους χρόνια.
Αυτά τα αποτελέσματα ορίζουν τους όρους της φορολογικής συζήτησης. Κάθε πρόταση πρέπει να δείχνει πόσα έσοδα αντλεί, ποια δυνατότητα του Δημοσίου χρηματοδοτεί και πώς αφήνει χώρο σε ανθρώπους να αναλαμβάνουν σημαντικό ρίσκο και να επιδιώκουν έργα μακρού ορίζοντα. Η πολιτική της ευημερίας πρέπει να αφήνει χώρο για ιδρυτές που δημιουργούν νέες δυνατότητες με πραγματικό αντίκρισμα.
Το παράδειγμα του ιδρυτή δείχνει ένα υπαρκτό μοτίβο. Η έρευνα για εξαγορές από επενδυτικά κεφάλαια ιδιωτικών συμμετοχών και για τις επενδύσεις γραφείων διαχείρισης οικογενειακής περιουσίας και εξαιρετικά εύπορων νοικοκυριών δείχνει ένα άλλο: την αγορά υφιστάμενων επιχειρήσεων, ακινήτων, επενδυτικών κεφαλαίων μακροπρόθεσμου δανεισμού και άλλων περιουσιακών στοιχείων. Οι δραστηριότητες αυτές μπορούν να αποφέρουν αμοιβές και αποδόσεις πριν αυξήσουν ουσιαστικά τις δυνατότητες παραγωγής. Κάθε πολιτική για τον πλούτο πρέπει να λαμβάνει υπόψη και τα δύο μοτίβα.
Μια φορολογική πρόταση πρέπει να απαντά σε έξι πρακτικά ερωτήματα: τι φορολογεί, πότε καθίσταται απαιτητή η πληρωμή, ποιος την καταβάλλει, από ποιο περιουσιακό στοιχείο προέρχονται τα χρήματα, ποια συναλλαγή μεταβάλλει και τι προστατεύουν ή χρηματοδοτούν τα έσοδα. Οι απαντήσεις φανερώνουν τους συμβιβασμούς κάθε επιλογής.
§ V
Τι μένει από τις δαπάνες πολυτελείας
Οι ιδιώτες επενδυτές στηρίζουν συνήθως έργα που μπορούν να τους αποφέρουν χρήματα. Οι δημόσιοι θεσμοί αναλαμβάνουν έργα των οποίων τα οφέλη φθάνουν σε πολλούς ανθρώπους, αργούν να εμφανιστούν ή δεν μπορούν εύκολα να πωληθούν με κέρδος: βασική έρευνα, πρόληψη στην υγεία, προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και υποδομές. Πρόκειται για σαφή δημόσια αποστολή. Ακολουθεί ένα χωριστό ερώτημα: πώς πρέπει να κρίνουμε τον ιδιωτικό πλούτο αφού δαπανηθεί;
Μια δαπάνη πολυτελείας μπορεί να επιτελεί περισσότερες από μία λειτουργίες ταυτόχρονα. Ένα γιοτ είναι και μεταπωλήσιμο περιουσιακό στοιχείο και προϊόν πολυετούς εξειδικευμένης εργασίας. Ένα έργο του Basquiat είναι αποθετήριο αξίας και, συγχρόνως, πηγή συνεχιζόμενης εργασίας για συντηρητές, ασφαλιστές, μεταφορείς και ειδικευμένο προσωπικό. Το χρήσιμο ερώτημα είναι ποιο μέρος της πληρωμής καταλήγει σε καθεμία από αυτές τις δραστηριότητες και ποιες δεξιότητες, ποιοι προμηθευτές ή ποιες παραγωγικές δυνατότητες παραμένουν μετά την αγορά.
Η διάκριση γίνεται συγκεκριμένη μέσα από πέντε ερωτήσεις.
Πέντε ερωτήσεις για κάθε αγορά πολυτελείας
Πρώτον. Ποιος εισπράττει πρώτος: ο πωλητής ενός υπάρχοντος περιουσιακού στοιχείου ή οι άνθρωποι και οι επιχειρήσεις που παράγουν κάτι καινούργιο;
Δεύτερον. Ποιο μέρος της τιμής μετατρέπεται σε αμοιβή για τρέχουσα εξειδικευμένη εργασία, και πού γίνεται αυτή η εργασία;
Τρίτον. Πώς κατανέμεται η τιμή σε μισθούς, έσοδα προμηθευτών, κέρδη, εισαγωγές και οικονομικές προσόδους;
Τέταρτον. Ποια είναι η κύρια λειτουργία της αγοράς: να λειτουργεί ως αποθετήριο αξίας, να αναθέτει εργασία ή και τα δύο;
Πέμπτον. Τι απομένει όταν δαπανηθούν τα χρήματα: ένα εργαστήριο, ατελιέ, ναυπηγείο ή αλυσίδα προμηθευτών που μπορεί να αναλάβει ξανά τέτοια δουλειά;
Οι ερωτήσεις αυτές ακολουθούν τη διαδρομή των χρημάτων και δείχνουν τι συντηρεί η αγορά με την πάροδο του χρόνου. Η κατασκευή ενός γιοτ κατά παραγγελία μπορεί να διοχετεύσει σημαντικό μέρος της τιμής σε εξειδικευμένη εργασία και να διατηρήσει σε απασχόληση ανθρώπους με ναυπηγικές δεξιότητες. Το γιοτ έχει επίσης αξία μεταπώλησης. Για δύο έως τέσσερα χρόνια, το ναυπηγείο απασχολεί ναυπηγούς, μηχανικούς πλοίων, αρχιμαραγκούς, τεχνίτες εξαρτισμού, τεχνίτες ταπετσαρίας και βαφείς, ενώ παράλληλα στηρίζει προμηθευτές και θέσεις μαθητείας. Σε μια δημοπρασία έργου του Basquiat, το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων πηγαίνει στον πωλητή. Η πώληση καλύπτει επίσης υπηρεσίες συντήρησης, ασφάλισης και μεταφοράς, καθώς και προσωπικό για ιδιωτικές παρουσιάσεις, ενώ ο πίνακας εξακολουθεί να λειτουργεί κυρίως ως αποθετήριο αξίας. Μια συλλογή υψηλής ραπτικής από παρισινό ατελιέ αμείβει για μία σεζόν πατρονίστ, κεντητές, τεχνίτες επεξεργασίας φτερών και επιχρυσωτές, κρατώντας ενεργές αυτές τις δεξιότητες.
Ορισμένες συναλλαγές μεταβιβάζουν κυρίως την κυριότητα ενός περιουσιακού στοιχείου σε περιορισμένη προσφορά: γη σε πόλεις όπου οι κανόνες περιορίζουν αυστηρά τη δόμηση, έργα τέχνης αποθηκευμένα σε ελεύθερες τελωνειακές ζώνες με προσδοκία υπεραξίας, οικόπεδα που διακρατούνται εν αναμονή πολεοδομικής άδειας ή επιχειρήσεις προστατευμένες από κανόνες που αποκλείουν τους ανταγωνιστές. Το μεγαλύτερο μέρος της πληρωμής αφορά την αλλαγή κυριότητας και μόνο μικρό μέρος κατευθύνεται σε τρέχουσα τοπική απασχόληση. Άλλες συναλλαγές βοηθούν να επιβιώσει ένας τοπικός κλάδος χειροτεχνικής παραγωγής: η ιταλική επιπλοποιία, η ελβετική ωρολογοποιία, η γαλλική υψηλή ραπτική, η ιαπωνική κεραμική και τα εναπομείναντα βρετανικά ναυπηγεία επισκευών. Οι παραγγελίες του ακριβότερου τμήματος της αγοράς μπορούν να κρατούν ενεργό το δίκτυο εργαζομένων και προμηθευτών που στηρίζει αυτές τις δεξιότητες.
Μια φορολογική πολιτική μπορεί να αξιοποιήσει αυτή τη διάκριση για μεγαλύτερη ακρίβεια: να αντιμετωπίζει διαφορετικά τις συναλλαγές, ανάλογα με το τι χρηματοδοτούν και τι αφήνουν πίσω τους. Ένα χαρτοφυλάκιο περιέχει διαφορετικά είδη χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων. Οι μετοχές δίνουν στους κατόχους τους δικαίωμα σε μέρος του μελλοντικού εισοδήματος μιας επιχείρησης· τα ομόλογα είναι δάνεια· οι καταθέσεις μετατρέπονται σε δάνεια μέσω των τραπεζών. Μια χρήσιμη συζήτηση για τον πλούτο εξετάζει τόσο τη σύνθεση του ισολογισμού όσο και τις δαπάνες που αυτός καθιστά δυνατές.
Δύο πιθανά αποτελέσματα των δαπανών πολυτελείας
Η αγορά ενός περιουσιακού στοιχείου και η ανάθεση εργασίας αφήνουν διαφορετικό αποτύπωμα
Κυρίως μεταβιβάζει την κυριότητα υπάρχοντος περιουσιακού στοιχείου
Αγορά περιουσιακού στοιχείου
- Ένα έργο του Basquiat που φυλάσσεται σε ελεύθερη τελωνειακή ζώνη της Γενεύης
- Αξία γης που ανατιμάται εκεί όπου ο νόμος περιορίζει τη δυνατότητα νέας δόμησης
- Αδόμητα οικόπεδα που διακρατούνται εν αναμονή μελλοντικής άδειας
- Μια επιχείρηση προστατευμένη από ανταγωνιστές μέσω κανόνων που εμποδίζουν την είσοδο στην αγορά
- Ένα σπάνιο αυτοκίνητο που φυλάσσεται επ’ αόριστον σε κλιματιζόμενο γκαράζ
Κυρίως συντηρεί τρέχουσα εργασία
Εργασία κατά παραγγελία
- Ένα γιοτ κατά παραγγελία σε ολλανδικό ναυπηγείο: τρία έως τέσσερα χρόνια εργασίας
- Μια συλλογή υψηλής ραπτικής που συντηρεί ένα παρισινό ατελιέ για μία σεζόν
- Ένα εργαστήριο που αποκαθιστά συγκεκριμένο μουσικό όργανο ή αντικείμενο
- Μια παραγγελία σε ορχήστρα δωματίου ή σε εξειδικευμένο δημιουργό
- Υπηρεσίες συντήρησης, μεταφοράς και άλλες εξειδικευμένες υπηρεσίες για μια συλλογή που παραμένει στην κατοχή του ιδιοκτήτη της
Οι συζητήσεις για τη φορολόγηση του πλούτου και οι συζητήσεις για τις θέσεις εργασίας συχνά ξεκινούν από διαφορετικές συναλλαγές. Η πρώτη ρωτά πώς πρέπει να συνεισφέρει ο πλούτος· η δεύτερη τι δημιουργεί. Οι πέντε ερωτήσεις συνδέουν τις δύο συζητήσεις. Έτσι, η συζήτηση μένει δεμένη με μια πληρωμή της οποίας μπορούμε να ακολουθήσουμε τη διαδρομή: τι δημιούργησε και ποιος ωφελήθηκε;
§ VI
Πώς χτίστηκε η ευημερία
Τέσσερις ιστορικές διαδρομές δείχνουν πώς οργανώθηκαν οι κανόνες, η παραγωγική δυνατότητα, ο κίνδυνος και ο έλεγχος. Κάθε μία αναφέρει έναν κανόνα, την παραγωγική δυνατότητα ή την αγορά που βοήθησε να διαμορφωθεί, τους ανθρώπους που ανέλαβαν κίνδυνο ή διατήρησαν έλεγχο και ποιο είναι το όριο όσων επιτρέπουν να ισχυριστούμε οι πηγές. Μαζί περιγράφουν μεταβαλλόμενους συμβιβασμούς ανάμεσα σε δημόσιους κανόνες, ιδιωτική πρωτοβουλία και πρόσβαση για όσους ακολούθησαν.
Βρετανία: εμπορική ισχύς πριν από το ελεύθερο εμπόριο. Το εμπορικό καθεστώς της Βρετανίας τον δέκατο όγδοο αιώνα συνέδεσε την ιδιωτική επιχειρηματικότητα με τους Ναυτιλιακούς Νόμους, την προστασία της ναυτιλίας και τη δημόσια πίστη, δηλαδή τη δυνατότητα του κράτους να δανείζεται με αξιοπιστία, με κεντρικό θεσμό την Τράπεζα της Αγγλίας. Έτσι διαμορφώθηκε ένα εμπορικό και χρηματοπιστωτικό περιβάλλον όπου έμποροι, πλοιοκτήτες και βιομήχανοι μπορούσαν να δραστηριοποιηθούν σε διαρκώς μεγαλύτερη κλίμακα. Ο κίνδυνος και ο έλεγχος κατανέμονταν πολύ άνισα: η δημόσια πίστη στηριζόταν εν μέρει στους φορολογουμένους και στους κατόχους ομολόγων· τα εμπορικά προνόμια και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας διαμορφώνονταν από τον νόμο και την αυτοκρατορία· οι άνθρωποι που ήταν υποδουλωμένοι και οι αποικιακοί παραγωγοί ζούσαν υπό ριζικά άνισες νομικές σχέσεις εξουσίας. Το Κοινοβούλιο κατάργησε αργότερα τους Νόμους περί Σιτηρών το 1846 και τους Ναυτιλιακούς Νόμους το 1849, όταν η Βρετανία ήταν ήδη βιομηχανική δύναμη και οι εξαγωγείς πίεζαν για μεγαλύτερη ελευθερία στο εμπόριο. Η χρονολογία αυτής της απελευθέρωσης έχει σημασία. Δείχνει ότι η στροφή προς το ελεύθερο εμπόριο ήρθε μετά την πρώιμη βιομηχανική ισχύ, όχι πριν από αυτήν. Εξίσου σημαντικό είναι το όριο των τεκμηρίων: η ακολουθία αυτή δεν επιτρέπει να κατανεμηθεί το αιτιακό βάρος ανάμεσα στη δημόσια πίστη, την αυτοκρατορία, τον άνθρακα, τις εφευρέσεις, την εργασία, την ιδιωτική επιχειρηματικότητα και την παγκόσμια ζήτηση. Ούτε μετατρέπει τον προστατευτισμό ούτε το ελεύθερο εμπόριο σε καθολική συνταγή.
Ηνωμένες Πολιτείες: μια ηπειρωτική αγορά με άνισο έλεγχο της γης. Η αμερικανική περίπτωση συνδύασε την ιδιωτική πρωτοβουλία με ομοσπονδιακές πολιτικές και κρατικά διαμορφωμένους κανόνες. Η Έκθεση για τη Μεταποίηση του Alexander Hamilton το 1791 πρότεινε δημόσια πίστη και στήριξη της μεταποίησης. Αργότερα, ιδιωτικές εταιρείες άντλησαν κεφάλαια και κατασκεύασαν σιδηροδρόμους σε μια πολύ ευρύτερη αγορά, την οποία όριζε το ομοσπονδιακό και πολιτειακό δίκαιο. Η έρευνα των Donaldson και Hornbeck δείχνει ότι η επέκταση των σιδηροδρόμων τον δέκατο ένατο αιώνα άλλαξε την πρόσβαση στις αγορές και αποτυπώθηκε στις τιμές της αγροτικής γης. Πρόκειται για συγκεκριμένη επίδραση στην παραγωγική δυνατότητα: φθηνότερη και ευρύτερη πρόσβαση συνέδεσε παραγωγούς με αγοραστές. Ταυτόχρονα, άλλαξε ποιος έλεγχε πολύτιμη γη και ποιος μπορούσε να ωφεληθεί από τις νέες διαδρομές. Η ηπειρωτική επέκταση στηρίχθηκε σε βαθιά άνισες νομικές ρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένης της ομοσπονδιακής αποστέρησης των αυτόχθονων λαών από τη γη τους, που τεκμηριώνεται σε αρχεία όπως ο Νόμος Dawes. Οι επενδυτές και οι εταιρείες ανέλαβαν εμπορικούς και κατασκευαστικούς κινδύνους, ενώ ο νόμος καθόριζε τους όρους για τη γη, την εταιρική σύσταση και την πρόσβαση στις αγορές. Τα τεκμήρια επιτρέπουν ένα περιορισμένο αλλά χρήσιμο συμπέρασμα. Η έκθεση του Hamilton ήταν πρόταση και τα στοιχεία για τους σιδηροδρόμους εντοπίζουν μεταβολή στην πρόσβαση στις αγορές, όχι την μοναδική αιτία της αμερικανικής βιομηχανικής πρωτοκαθεδρίας. Δασμοί, πόροι, μετανάστευση, διπλώματα ευρεσιτεχνίας, χρηματοδότηση και ιδιωτική επιχειρηματικότητα ανήκουν στην ίδια, πολύ ευρύτερη εξήγηση.
Γερμανία: ενοποίηση, παραγωγική δυνατότητα και συμμετοχή στον έλεγχο. Η πορεία της Γερμανίας συνδύασε την εσωτερική απελευθέρωση με θεσμούς που έχτισαν τεχνική ικανότητα. Η Τελωνειακή Ένωση (Zollverein) μείωσε τους δασμολογικούς φραγμούς μεταξύ των γερμανικών κρατών, διευρύνοντας την εσωτερική αγορά όπου δραστηριοποιούνταν έμποροι, τράπεζες και επιχειρήσεις. Οι σιδηρόδρομοι, η τεχνική εκπαίδευση, τα ερευνητικά πανεπιστήμια και οι βιομηχανικές τράπεζες δημιούργησαν νέους δεσμούς ανάμεσα στη γνώση, τη χρηματοδότηση και την παραγωγή. Η έρευνα για γερμανικά πανεπιστήμια και εφευρέσεις δείχνει γιατί αυτές οι δυνατότητες ανήκουν στην ιστορία, παρότι δεν τις μετατρέπει σε έναν ενιαίο συντελεστή ανάπτυξης. Η Γερμανία χρησιμοποίησε επίσης προστατευτισμό έναντι του εξωτερικού ανταγωνισμού σε μεταγενέστερες περιόδους και, μετά τον πόλεμο, καθιέρωσε τη συμμετοχή των εργαζομένων στη διοίκηση των επιχειρήσεων άνθρακα και χάλυβα. Η ρύθμιση του 1951 έδωσε στους εργαζομένους ισότιμη εκπροσώπηση στα εποπτικά συμβούλια αυτού του κλάδου, όπως αναφέρει το αρχείο της Bundestag. Άλλαξε τον έλεγχο μέσα στις επιχειρήσεις χωρίς να καταργήσει την ιδιωτική μετοχική ιδιοκτησία. Οι κίνδυνοι της ενοποίησης των αγορών, της βιομηχανικής χρηματοδότησης και της αναδιάρθρωσης κατανεμήθηκαν με διαφορετικούς τρόπους ανάμεσα στα κρατίδια, τις τράπεζες, τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους. Τα τεκμήρια δεν επιτρέπουν ένα απλό δίδαγμα: η Τελωνειακή Ένωση, ένα ερευνητικό σύστημα, οι τράπεζες, ο προστατευτισμός ή η συνδιοίκηση δεν μπορούν να πιστωθούν μεμονωμένα για τον πλούτο της Γερμανίας. Ανήκουν σε διαφορετικές περιόδους, κλάδους και μηχανισμούς.
Διάχυση και αναδιαμόρφωση: πώς φτάνουν τα οφέλη της ευημερίας στους ανθρώπους. Οι δεκαετίες μετά τον πόλεμο θέτουν ένα ερώτημα διαφορετικό από την ανάπτυξη: με ποιον τρόπο φτάνει η παραγωγή μιας οικονομίας στα συνηθισμένα νοικοκυριά; Σε όλη τη Δυτική Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, η ανασυγκρότηση και η σύγκλιση της παραγωγικότητας συνέπεσαν με θεσμούς για τον καθορισμό των μισθών, τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, τη στέγαση, την κοινωνική ασφάλιση και τις δημόσιες υπηρεσίες. Οι θεσμοί αυτοί δημιούργησαν διαύλους μέσω των οποίων οι αμοιβές, η ασφάλεια, η εκπαίδευση και η στέγαση μπορούσαν να φτάσουν πέρα από τους ιδιοκτήτες παραγωγικών περιουσιακών στοιχείων. Έδωσαν επίσης σε ορισμένους εργαζομένους μεγαλύτερο λόγο στις αποφάσεις των επιχειρήσεων και στην απασχόληση. Κυβερνήσεις, εργοδότες, συνδικάτα και νοικοκυριά μοιράστηκαν τον κίνδυνο μέσω φόρων, παροχών, διαπραγματεύσεων και δημόσιων υπηρεσιών, ενώ η πρόσβαση και ο έλεγχος παρέμεναν άνισα. Η ανάλυση του Barry Eichengreen για τη μεταπολεμική Ευρώπη και η εργασία των Goldin και Margo για τη συμπίεση των μισθών στις Ηνωμένες Πολιτείες στηρίζουν την ανάγκη να εξετάζεται σοβαρά η μετάδοση των κερδών. Το όριο των τεκμηρίων είναι σαφές: οι μελέτες αυτές δείχνουν διαύλους μέσω των οποίων διαδόθηκαν τα κέρδη, χωρίς να αποδίδουν την ευρύτερη ευημερία σε έναν μόνο θεσμό. Η ανασυγκρότηση, η φθηνή ενέργεια, η δημογραφία, η τεχνολογική διάχυση, η αμερικανική ηγεμονία και οι αποκλεισμοί με βάση τη φυλή, το φύλο, το μεταναστευτικό καθεστώς και τον κλάδο διαμόρφωσαν επίσης την περίοδο.
Η μεταγενέστερη στροφή της Βρετανίας προς την αγορά άλλαξε τη θεσμική διάταξη, αντί να εξαφανίσει τη δημόσια εξουσία. Το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων από τη δεκαετία του 1980 μετέφερε μεγάλες επιχειρήσεις στην ιδιωτική ιδιοκτησία, ενώ νέες ρυθμιστικές αρχές ανέλαβαν τη ρύθμιση πρώην δημόσιων δικτύων. Το αρχείο της Βουλής των Κοινοτήτων και η ανάλυση της Τράπεζας της Αγγλίας για τις μεταρρυθμίσεις του City το 1986 δείχνουν ένα ανασχεδιασμένο κράτος: διαφορετική ιδιοκτησία, νέοι κανόνες της αγοράς και αλλαγμένη χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική. Εργαζόμενοι, κοινότητες και δημόσιες αρχές αντιμετώπισαν διαφορετικούς κινδύνους καθώς ο έλεγχος μετακινήθηκε προς τους μετόχους, τις ρυθμιζόμενες επιχειρήσεις και τον χρηματοπιστωτικό τομέα. Το 2008, η ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών έκανε και πάλι ορατή την ανάληψη κινδύνου από το Δημόσιο. Το κράτος παρέμεινε ενεργό, αλλά με διαφορετικό ρόλο. Η καταγραφή αυτή δεν αποδίδει κάθε μεταγενέστερη αλλαγή στην παραγωγικότητα, τη στέγαση ή την ανισότητα στις ιδιωτικοποιήσεις ή στη χρηματοπιστωτική απελευθέρωση. Τεκμηριώνει ένα πιο περιορισμένο σημείο: οι κανόνες της αγοράς, η ιδιοκτησία και τα δημόσια δίχτυα ασφαλείας συνέχισαν να αναδιαμορφώνονται μαζί.
Οι πολιτικές επιλογές που ακολουθούν μπορούν να χρησιμοποιήσουν την ίδια αρχή: να εντοπίζουν τον κανόνα ή τη ρύθμιση, την παραγωγική δυνατότητα ή την αγορά που επιδιώκουν να καταστήσουν εφικτή, εκείνους που αναλαμβάνουν τον κίνδυνο και το κόστος, εκείνους που διατηρούν τον έλεγχο και τη διαδρομή που μένει ανοιχτή για τους επόμενους. Μια πολιτική που ανταποκρίνεται σε αυτά τα κριτήρια μπορεί να αξίζει στήριξη. Μια πολιτική που αφήνει τον δημόσιο τομέα να σηκώσει τον κίνδυνο, ενώ στενεύει την πρόσβαση όσων έρχονται αργότερα, χρειάζεται πολύ ισχυρότερη τεκμηρίωση.
§ VII
Τέσσερα ερωτήματα για να κρίνουμε μια πολιτική
Φόροι, επιδοτήσεις, διασώσεις, ρυθμίσεις και βιομηχανικά προγράμματα κρίνονται συχνά με βάση τις θέσεις εργασίας, την παραγωγή, τις τιμές των περιουσιακών στοιχείων και τον εκλογικό τους αντίκτυπο. Όλα αυτά έχουν σημασία, αλλά δεν αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο είναι δομημένη μια πολιτική. Τα τέσσερα ερωτήματα εξετάζουν τι δημιουργεί, ποιος μπορεί να μπει στο παιχνίδι, ποιος αναλαμβάνει τον κίνδυνο και τι παίρνει το Δημόσιο σε αντάλλαγμα.
Τα ερωτήματα αυτά φέρνουν στο φως τους συμβιβασμούς κάθε επιλογής. Μια πολιτική μπορεί να αυξάνει την παραγωγική δυνατότητα και ταυτόχρονα να συγκεντρώνει την ιδιοκτησία. Μπορεί να προστατεύει θέσεις εργασίας, μεταφέροντας όμως τις ζημίες στο Δημόσιο. Μια χρήσιμη αξιολόγηση λέει καθαρά πού πετυχαίνει και πού υστερεί.
Η δοκιμασία των τεσσάρων ερωτημάτων
Οι καλά σχεδιασμένες προτάσεις κάνουν ορατούς τους συμβιβασμούς που περιέχουν και στις τέσσερις διαστάσεις.
01
Δημιουργεί κάτι νέο;
Τι πραγματικές δυνατότητες δημιουργεί η παρέμβαση και πόσο ανεβάζει τις τιμές των περιουσιακών στοιχείων που ήδη υπάρχουν;
Δημιουργία σημαίνει περισσότερες κατοικίες, εξοπλισμό, δεξιότητες ή αμειβόμενη εργασία. Μια πολιτική που κυρίως αυξάνει τις τιμές υπαρχόντων περιουσιακών στοιχείων κάνει πλουσιότερους όσους τα κατέχουν ήδη. Η συμβολή της στη δημιουργία νέων δυνατοτήτων πρέπει να αξιολογείται χωριστά.
Αποτυγχάνει όταν ενισχύει την αγοραστική δύναμη γρηγορότερα απ’ όσο η οικονομία μπορεί να αυξήσει την προσφορά.
02
Μπορούν να μπουν στην αγορά και οι επόμενοι;
Αφήνει η παρέμβαση έναν πραγματικό δρόμο προς την ιδιοκτησία, τη χρηματοδότηση και τον ανταγωνισμό για όσους έρχονται αργότερα;
Η είσοδος παραμένει ανοιχτή όταν οι επόμενοι μπορούν να αγοράσουν, να δανειστούν, να ιδρύσουν επιχειρήσεις και να ανταγωνιστούν. Σε μια αγορά κατοικίας με περιορισμένη προσφορά, η επιδότηση προς τον αγοραστή πρώτης κατοικίας μπορεί να ανεβάσει την τιμή που ζητά ο κατασκευαστής. Κανόνες που θωρακίζουν τη θέση μιας κατεστημένης επιχείρησης δυσκολεύουν τη διαδρομή όποιου προσπαθεί να μπει αργότερα στην αγορά. Γι’ αυτό η παρέμβαση πρέπει να κρίνεται τόσο από το άμεσο όφελός της όσο και από τις ευκαιρίες που αφήνει στους επόμενους.
Αποτυγχάνει όταν ενισχύει τα περιουσιακά στοιχεία των ήδη εγκατεστημένων και ταυτόχρονα δυσκολεύει τη μελλοντική είσοδο.
03
Ποιος επωμίζεται τη ζημία;
Αν η παρέμβαση αποτύχει, ποιος πληρώνει: εκείνοι που πήραν την απόφαση ή κάποιος άλλος;
Οι δημόσιες εγγυήσεις μπορούν να διασώσουν επιχειρήσεις και θέσεις εργασίας. Όταν όμως ο κίνδυνος περνά στον ισολογισμό του Δημοσίου, η συμφωνία πρέπει να προσδιορίζει τον κίνδυνο, τους όρους και το αντάλλαγμα για την κοινωνία. Οι σαφείς όροι κάνουν τη συμφωνία ελέγξιμη.
Αποτυγχάνει όταν η δημόσια στήριξη σταθεροποιεί μια επιχείρηση χωρίς σαφείς όρους δημόσιου οφέλους.
04
Τι πήρε το Δημόσιο για τα χρήματά του;
Όταν τα δημόσια χρήματα κατέστησαν δυνατή μια ιδιωτική απόδοση, ποιος όρος συνδέθηκε με αυτήν;
Οι δημόσιες υποδομές, οι προμήθειες, η έρευνα και η εγγυημένη πίστωση συχνά καθιστούν δυνατές τις ιδιωτικές αποδόσεις. Η δημόσια στήριξη πρέπει να συνοδεύεται από ορατούς όρους: πρόσβαση, προσιτές τιμές, αποπληρωμή, μεταφορά γνώσης και δεξιοτήτων, διαφάνεια ή μερίδιο από την ανοδική απόδοση. Ο κατάλληλος όρος εξαρτάται από τον τρόπο λειτουργίας της στήριξης.
Αποτυγχάνει όταν ένα πρόγραμμα χρηματοδοτεί έναν «εθνικό πρωταθλητή», αλλά δεν επιβάλλει τους όρους που είχαν τεθεί προς όφελος του Δημοσίου.
Το Help to Buy Equity Loan και ο νόμος CHIPS δείχνουν πώς εφαρμόζονται στην πράξη τα τέσσερα ερωτήματα.
Το κριτήριο στην πράξη
Δύο πραγματικές παρεμβάσεις αξιολογούνται με βάση και τα τέσσερα ερωτήματα
Το Help to Buy Equity Loan του Ηνωμένου Βασιλείου
2013–2023Το βρετανικό πρόγραμμα της περιόδου 2013–2023 συμπλήρωνε το στεγαστικό δάνειο για μια νεόδμητη κατοικία με ένα κρατικό συμμετοχικό δάνειο. Η έκθεση του Δημοσίου από αυτά τα δάνεια έφθασε περίπου τα £29 δισ., οκτώ φορές πάνω από την αρχική εκτίμηση.
Αποτυγχάνει 01
Δημιουργεί κάτι νέο; Η μελέτη των Carozzi, Hilber και Yu στο LSE διαπίστωσε ότι, στο Λονδίνο, το πρόγραμμα ανέβασε περίπου κατά 6% τις τιμές των νεόδμητων κατοικιών, χωρίς να καταγράφεται σαφής αύξηση της οικοδομικής δραστηριότητας. Σε εθνικό επίπεδο, η προσφορά αυξήθηκε συγκρατημένα, αλλά μαζί της ανέβηκαν και οι τιμές.
Μικτή εικόνα 02
Διατηρεί ανοιχτή την είσοδο; Σε επίπεδο αγοραστή, το πρόγραμμα διευκόλυνε την πρόσβαση. Περίπου το 60% των χρηστών ήταν νοικοκυριά που το Ινστιτούτο Δημοσιονομικών Μελετών κατατάσσει στα «induced», δηλαδή σε εκείνα που χρειάζονταν τη στήριξη για να αγοράσουν. Περίπου το 40% θα μπορούσε να είχε αγοράσει και χωρίς αυτήν. Τα μεγαλύτερα οφέλη πήγαν σε άτομα με υψηλότερα εισοδήματα στις φθηνότερες περιοχές. Σε αγορές με περιορισμένη προσφορά, ιδίως στο Λονδίνο, η επιδότηση πέρασε στις τιμές. Η διάμεση τιμή κατοικίας στην Αγγλία αυξήθηκε από περίπου £184.000 το 2013 σε περίπου £290.000 στην κορύφωση του προγράμματος. Για όσους ήρθαν αργότερα, μαζί της αυξήθηκε και το κόστος εισόδου.
Περνά 03
Ποιος επωμίζεται τη ζημία; Η κυβέρνηση επέλεξε συμμετοχικό δάνειο και όχι επιχορήγηση. Η Εθνική Ελεγκτική Υπηρεσία του Ηνωμένου Βασιλείου προβλέπει θετική απόδοση έως το 2031–32, με τις εξοφλήσεις να προχωρούν ταχύτερα από το αναμενόμενο. Ο ισολογισμός του Δημοσίου ανέλαβε πραγματικό κίνδυνο αγοράς και οι όροι τον καθιστούσαν σαφή.
Μερική επιτυχία 04
Τι πήρε το Δημόσιο; Το Δημόσιο εισέπραξε αποπληρωμές των δανείων. Το πρόγραμμα, όμως, δεν έθεσε ρητούς όρους για τα περιθώρια κέρδους των κατασκευαστών. Η ομάδα του Hilber εκτίμησε ότι τα κέρδη των κατασκευαστών στο Λονδίνο αυξήθηκαν κατά 57% στην κορύφωση του προγράμματος. Το Δημόσιο πήρε πίσω τα δάνειά του, όχι όμως και ένα συμβατικά κατοχυρωμένο μερίδιο από αυτά τα περιθώρια.
Πηγές: Εθνική Ελεγκτική Υπηρεσία του Ηνωμένου Βασιλείου, Institute for Fiscal Studies, Τράπεζα της Αγγλίας, Carozzi, Hilber και Yu (LSE).
Ο αμερικανικός νόμος CHIPS και η επαναδιαπραγμάτευση των όρων με την Intel
2022 έως Αύγουστο 2025Πρόκειται για ομοσπονδιακό πρόγραμμα επέκτασης της εγχώριας παραγωγικής δυναμικότητας στην παραγωγή ημιαγωγών. Ο νόμος του 2022 προέβλεπε $39 δισ. σε κίνητρα για τη μεταποίηση, έως $6 δισ. σε κόστος επιδότησης για δάνεια και εγγυήσεις δανείων συνολικού ύψους έως $75 δισ., καθώς και $11 δισ. για έρευνα και εργατικό δυναμικό. Μια χωριστή φορολογική πίστωση 25% για την προηγμένη μεταποίηση εκτιμήθηκε από το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κογκρέσου σε περίπου $24 δισ. Τον Αύγουστο του 2025, η συμφωνία επιχορήγησης της Intel επαναδιαπραγματεύθηκε με τρόπο που αποδυνάμωσε ουσιωδώς ορισμένους όρους της.
Περνά 01
Δημιουργεί κάτι νέο; Έως τον Αύγουστο του 2024, το Υπουργείο Εμπορίου είχε υπογράψει προκαταρκτικές συμφωνίες με 15 εταιρείες, οι οποίες κάλυπταν περισσότερες από 115.000 άμεσες θέσεις εργασίας στις κατασκευές και τη μεταποίηση, έναντι ανακοινωμένων ιδιωτικών επενδύσεων άνω των $395 δισ. Νέα εργοστάσια ημιαγωγών της TSMC, της Intel, της Micron και της Samsung βρίσκονται υπό κατασκευή. Με αυτό το μέτρο, το πρόγραμμα πράγματι δημιουργεί παραγωγική δυναμικότητα.
Υπό αμφισβήτηση 02
Μπορούν να μπουν στην αγορά και οι επόμενοι; Οι ενισχύσεις κατευθύνθηκαν κυρίως στους ήδη εδραιωμένους ηγέτες του κλάδου. Το αν η νέα αλυσίδα εφοδιασμού θα αφήσει χώρο σε νέες επιχειρήσεις ή θα παγιώσει ένα επιδοτούμενο ολιγοπώλιο θα εξαρτηθεί από αποφάσεις που δεν έχουν ακόμη ληφθεί: την κατάρτιση του εργατικού δυναμικού, την πρόσβαση στα εργαλεία και τη διαλειτουργικότητα.
Αποτυγχάνει 03
Ποιος επωμίζεται τη ζημία; Για τον μεγαλύτερο αποδέκτη, οι δικλίδες προστασίας αποδυναμώθηκαν ουσιωδώς. Ο νόμος του 2022 απαγόρευε τη χρήση των ενισχύσεων για επαναγορές μετοχών και μερίσματα, επέβαλλε δεκαετή περιορισμό στην ουσιώδη επέκταση παραγωγικής δυναμικότητας ημιαγωγών στην Κίνα και σε άλλες χώρες που προκαλούν ανησυχία, περιόριζε τη μεταφορά προστατευόμενης τεχνολογίας και έδινε στην κυβέρνηση δικαίωμα συμμετοχής σε εξαιρετικά υψηλά κέρδη. Στις 22 Αυγούστου 2025, η κυβέρνηση Trump μετέτρεψε την υπόλοιπη χρηματοδότηση CHIPS της Intel, μαζί με $3,2 δισ. από το πρόγραμμα Secure Enclave, σε παθητική συμμετοχή 9,9% με τιμή $20,47 ανά μετοχή. Σύμφωνα με την ίδια την κατάθεση της Intel, «οι υφιστάμενες ρήτρες ανάκτησης και συμμετοχής στα κέρδη, οι οποίες συνδέονται με την επιχορήγηση των $2,2 δισ. που είχε ήδη εκταμιεύσει η κυβέρνηση, θα καταργηθούν ώστε το κεφάλαιο να αποκτήσει μόνιμο χαρακτήρα». Μία εβδομάδα αργότερα, τροποποίηση που δημοσιοποίησε το Reuters αποδέσμευσε πρόωρα $5,7 δισ. σε μετρητά και κατάργησε τα αρχικά ορόσημα κατασκευής. Εξακολουθούν να ισχύουν οι περιορισμοί στις επαναγορές και τα μερίσματα από τα συγκεκριμένα κονδύλια, όπως και οι περιορισμοί στην επέκταση στο εξωτερικό. Η συγκεκριμένη ανταλλαγή ήταν σαφής: η κυβέρνηση παραιτήθηκε από το δικαίωμα ανάκτησης χρημάτων ή συμμετοχής στα κέρδη και, σε αντάλλαγμα, απέκτησε μια συμμετοχή της οποίας η αξία ακολουθεί την τιμή της μετοχής της Intel.
Μερική επιτυχία 04
Τι πήρε το Δημόσιο; Η κυβέρνηση απέκτησε παθητική μετοχική συμμετοχή, χωρίς θέση στο διοικητικό συμβούλιο ή δικαιώματα εταιρικής διακυβέρνησης. Με την τιμή της μετοχής της Intel τον Ιούνιο του 2026, η συμμετοχή άξιζε περίπου $57,6 δισ., με κόστος εισόδου $8,9 δισ. Στην τροποποιημένη συμφωνία παραμένουν οι περιορισμοί στη χρήση των κονδυλίων για επαναγορές και μερίσματα, καθώς και οι περιορισμοί στην επέκταση στο εξωτερικό. Το Δημόσιο απέκτησε μερίδιο από την πιθανή άνοδο, παραχωρώντας όμως τους ισχυρότερους μηχανισμούς επιβολής της αρχικής επιχορήγησης: το δικαίωμα να ανακτήσει χρήματα ή να συμμετάσχει στα κέρδη από τα ποσά που είχαν ήδη εκταμιευθεί. Η αξία αυτής της ανταλλαγής εξαρτάται από την τιμή της μετοχής της Intel και από το αν μια μελλοντική κυβέρνηση θα επαναδιαπραγματευθεί και τους περιορισμούς που απέμειναν.
Πηγές: Υπηρεσία Ερευνών του Κογκρέσου των ΗΠΑ, Intel Corporation, 22 Αυγούστου 2025, Reuters, 29 Αυγούστου 2025, Yahoo Finance / καταθέσεις του Υπουργείου Εμπορίου.
Οι δύο περιπτώσεις οδηγούν σε συμπεράσματα με διαφορετικό βαθμό βεβαιότητας, επειδή διαφέρουν και τα διαθέσιμα τεκμήρια.
Το Help to Buy Equity Loan βοήθησε ορισμένους αγοραστές. Σε αγορές με περιορισμένη προσφορά, ανέβασε επίσης την τιμή που χρειάστηκε να πληρώσουν. Η χρηματοοικονομική έκθεση του Δημοσίου έφτασε περίπου τα £29 δισ., δηλαδή περίπου οκτώ φορές την αρχική εκτίμηση. Το ισχυρότερο ανεξάρτητο τεκμήριο, η μελέτη των Carozzi, Hilber και Yu στο LSE, διαπιστώνει ότι το πρόγραμμα αύξησε κατά περίπου 6% τις τιμές των νεόδμητων κατοικιών στο Λονδίνο, χωρίς σαφή αντίδραση της οικοδομικής δραστηριότητας. Περίπου το 40% των χρηστών θα μπορούσε να είχε αγοράσει και χωρίς στήριξη, ενώ τα κέρδη των κατασκευαστών αυξήθηκαν αισθητά στην κορύφωση του προγράμματος. Η Εθνική Ελεγκτική Υπηρεσία προβλέπει θετική δημοσιονομική απόδοση από τα ίδια τα δάνεια, ένα πραγματικό στοιχείο υπέρ του προγράμματος. Η στήριξη σε επίπεδο αγοραστή κάλυψε μια πραγματική ανάγκη. Σε αγορές με περιορισμένη προσφορά, μεγάλο μέρος αυτής της αγοραστικής δύναμης μεταφέρθηκε σε υψηλότερες τιμές. Το Right to Buy παρουσιάζει το ίδιο μοτίβο σε μεγαλύτερη κλίμακα και σε μεγαλύτερο χρονικό βάθος. Κάθε μελλοντική στήριξη για αγορά πρώτης κατοικίας χρειάζεται αποδεδειγμένη αντίδραση της προσφοράς. Το ελληνικό Σπίτι μου ενέχει τον ίδιο σχεδιαστικό κίνδυνο, σε μικρότερη κλίμακα. Τα δημόσια χρήματα για τη στέγαση πρέπει να φτάνουν και στη δημιουργία νέων κατοικιών, είτε μέσω της δημόσιας οικοδόμησης που προτείνει το πρόγραμμα GenRent του ΠΑΣΟΚ είτε μέσω της χαλάρωσης των πολεοδομικών περιορισμών που υποστηρίζει η βιβλιογραφία του LSE και του NBER.
Με την τροποποίηση της συμφωνίας με την Intel, τα ισχυρότερα δικαιώματα επιβολής της επιχορήγησης CHIPS ανταλλάχθηκαν με μια παθητική κρατική συμμετοχή. Το Κογκρέσο μπορεί να αποφασίσει αν θα τα επαναφέρει. Το συμπέρασμα αυτό στηρίζεται στη διατύπωση που κατέθεσε ο ίδιος ο αποδέκτης. Ο νόμος του 2022 περιλάμβανε απαγορεύσεις επαναγορών και μερισμάτων από τα κονδύλια, δεκαετείς περιορισμούς στην επέκταση σε ξένες χώρες, δικαίωμα συμμετοχής σε εξαιρετικά υψηλά κέρδη και περιορισμούς στη μεταφορά προστατευόμενης τεχνολογίας. Τον Αύγουστο του 2025, ο μεγαλύτερος αποδέκτης αντάλλαξε το δικαίωμα ανάκτησης χρημάτων και συμμετοχής στα κέρδη της αρχικής επιχορήγησης με επιταχυμένη εκταμίευση και παθητική κρατική μετοχική συμμετοχή. Η κατάθεση της Intel αναφέρει ως σκοπό τον «μόνιμο χαρακτήρα του κεφαλαίου». Οι περιορισμοί στις επαναγορές, στα μερίσματα και στην επέκταση στο εξωτερικό εξακολουθούν να ισχύουν. Η ανταλλαγή μπορεί να αποδειχθεί συμφέρουσα, αν η κυβέρνηση κρίνει ότι η συμμετοχή αξίζει περισσότερο από τους μηχανισμούς επιβολής που παραχώρησε. Ταυτόχρονα, αποκαλύπτει το αδύναμο σημείο κάθε επιδότησης υπό όρους. Όταν ένα έργο έχει ήδη ξεκινήσει, η εγκατάλειψή του αποκτά πολιτικό κόστος. Έτσι, ο αποδέκτης έχει ισχυρότερο κίνητρο να ζητήσει επαναδιαπραγμάτευση απ’ ό,τι έχει η κυβέρνηση να επιμείνει στην αρχική συμφωνία. Το Κογκρέσο θα μπορούσε να απαιτήσει ψήφο και των δύο σωμάτων προτού όροι του CHIPS αρθούν, μετατραπούν ή επαναδιαπραγματευθούν.
Οι δύο περιπτώσεις δείχνουν γιατί ο σχεδιασμός της κρατικής δράσης έχει μεγαλύτερη σημασία από το μέγεθός της. Η δημόσια παρέμβαση αξίζει στήριξη όταν δημιουργεί νέες δυνατότητες, κρατά ανοιχτή την είσοδο, κρατά τους όρους της σε ισχύ με την πάροδο του χρόνου και προσφέρει στην κοινωνία ορατό αντάλλαγμα για τον κίνδυνο που αναλαμβάνει. Τα τέσσερα ερωτήματα βοηθούν τον αναγνώστη να ξεχωρίζει αυτές τις περιπτώσεις από την προσοδοθηρία.
Πνευματικές αφετηρίες
Έξι οπτικές για να κατανοήσουμε μια απόδοση
Έξι συγγραφείς από διαφορετικές πολιτικές παραδόσεις προσφέρουν διαφορετικούς τρόπους να εντοπίσουμε την προέλευση μιας απόδοσης. Κάθε ενότητα παρουσιάζει μία οπτική, επισημαίνει τα όριά της και θέτει ένα ξεχωριστό πολιτικό ερώτημα. Μαζί, δίνουν έναν τρόπο να εξετάζουμε μια απόδοση.
Henry George
Η καθαρότερη περίπτωση φορολόγησης της αξίας γης που δημιουργεί η κοινωνία, με αφορολόγητες τις βελτιώσεις.
Henry George
Η καθαρότερη περίπτωση φορολόγησης της αξίας γης που δημιουργεί η κοινωνία, με αφορολόγητες τις βελτιώσεις.
Το επιχείρημα του George είναι στενότερο από τις θεωρίες προσόδου του 20ού αιώνα, και ακριβώς γι’ αυτό είναι ασυνήθιστα ισχυρό. Η γη δεν παράγεται από τον ιδιοκτήτη της, ενώ η προσφορά μιας συγκεκριμένης τοποθεσίας δεν μπορεί να αυξηθεί όταν ανεβαίνει η τιμή της. Καθώς ο πληθυσμός, οι υποδομές, το εμπόριο και η τεχνολογία κάνουν μια πόλη παραγωγικότερη, η γη στις καλές τοποθεσίες αποκτά μεγαλύτερη αξία. Ο ιδιοκτήτης μπορεί να καρπωθεί αυτή την άνοδο χωρίς να την έχει δημιουργήσει. Ο George είδε εδώ το παράδοξο του Progress and Poverty (1879): ο συνολικός πλούτος μπορεί να αυξάνεται, ενώ η πρόσβαση στους παραγωγικούς τόπους γίνεται ακριβότερη. Η λύση του ήταν να φορολογείται η αξία της γης χωρίς τις βελτιώσεις, αφήνοντας αφορολόγητες τις επενδύσεις σε κτίρια και άλλες βελτιώσεις.
«Αυτό που προτείνω, λοιπόν, είναι να περιέλθει η πρόσοδος στη δημόσια σφαίρα μέσω της φορολογίας: να καταργηθεί κάθε άλλος φόρος, εκτός από τον φόρο στην αξία της γης.»George, Progress and Poverty, Βιβλίο VIII, κεφ. II
Ο George προσφέρει το καθαρότερο θεωρητικό θεμέλιο για το στεγαστικό επιχείρημα. Ένας κατασκευαστής που συγκεντρώνει κεφάλαια, εξασφαλίζει άδεια, χτίζει ένα σπίτι και αναλαμβάνει τον κατασκευαστικό κίνδυνο έχει δημιουργήσει κάτι. Αντίθετα, η άνοδος της αξίας ενός οικοπέδου επειδή άνοιξε κοντά ένας σιδηροδρομικός σταθμός ή επειδή έγινε παραγωγικότερη η τοπική οικονομία προέρχεται από την ίδια την τοποθεσία. Ο φόρος στην αξία της γης συλλαμβάνει αυτό το όφελος, χωρίς να φορολογεί τα κτίρια και τις βελτιώσεις. Γι’ αυτό οι σύγχρονες αναλύσεις δημόσιων οικονομικών τον περιγράφουν ως ασυνήθιστα αποτελεσματικό.
Όριο. Η θεωρητική φορολογική βάση είναι καθαρότερη από τη διοικητική της εφαρμογή. Ένας νέος φόρος στην αξία της γης κεφαλαιοποιείται σε χαμηλότερες τιμές γης, οπότε οι ιδιοκτήτες μπορεί να υποστούν μια εφάπαξ απώλεια ακόμη κι αν αγόρασαν με το προηγούμενο καθεστώς. Οι φορολογικές αρχές πρέπει επίσης να αποτιμούν χωριστά τη γη και το κτίριο, παρότι οι περισσότερες πωλήσεις τα περιλαμβάνουν μαζί. Οι σύγχρονοι υποστηρικτές του γεωργισμού, δηλαδή της παράδοσης του George, ανάμεσά τους ο Lars Doucet στο Land is a Big Deal (2022), συνήθως μετριάζουν την πρόταση του George για έναν «μοναδικό φόρο», διατηρώντας όμως τη βασική αρχή.
Mariana Mazzucato
Όταν το Δημόσιο αναλαμβάνει τον κίνδυνο, χρειάζονται και δημόσιοι όροι. Το επιχείρημα υπέρ ρητών όρων στη δημόσια στήριξη.
Mariana Mazzucato
Όταν το Δημόσιο αναλαμβάνει τον κίνδυνο, χρειάζονται και δημόσιοι όροι. Το επιχείρημα υπέρ ρητών όρων στη δημόσια στήριξη.
Η Mazzucato θέτει ένα ερώτημα που προηγείται εκείνου του Christophers: ποιος δημιούργησε την αξία πίσω από μια απόδοση; Στο The Entrepreneurial State (2013) υποστηρίζει ότι οι κυβερνήσεις δεν καλύπτουν απλώς τα κενά που αφήνουν οι ιδιωτικές αγορές. Χρηματοδοτούν αβέβαιη βασική έρευνα, χρησιμοποιούν τις δημόσιες προμήθειες στα πρώτα στάδια, συντονίζουν δίκτυα και, ορισμένες φορές, δημιουργούν αγορές στις οποίες εισέρχονται οι ιδιώτες επενδυτές αφού έχει περιοριστεί η αβεβαιότητα. Το The Value of Everything (2018) ρωτά γιατί οι χρηματοοικονομικές αποδόσεις αντιμετωπίζονται τόσο συχνά ως απόδειξη δημιουργίας αξίας. Η πιο πρόσφατη δουλειά της για τη βιομηχανική πολιτική ζητά σαφείς όρους. Όταν τα δημόσια χρήματα δημιουργούν μια ιδιωτική ευκαιρία, η κυβέρνηση μπορεί να θέτει προϋποθέσεις για την επανεπένδυση, τις τιμές, τις εργασιακές σχέσεις, την καινοτομία ή μερίδιο του Δημοσίου στην ανοδική απόδοση.
«Το κράτος δεν διόρθωσε απλώς τις αγορές, αλλά δημιούργησε ενεργά αγορές. Στον σύγχρονο καπιταλισμό, η άντληση αξίας ανταμείβεται περισσότερο από τη δημιουργία της.»Mazzucato, κείμενο εργασίας του IIPP και The Value of Everything
Για τον CHIPS Act της § VII, το πλαίσιο της Mazzucato στρέφει την προσοχή στο ποιος ανέλαβε τον κίνδυνο πριν η Intel λάβει δημόσια στήριξη και στους όρους που συνέδεσε η κυβέρνηση με αυτόν τον κίνδυνο. Η εργασία της από το 2022 έως το 2026 για τους όρους της βιομηχανικής πολιτικής είναι ιδιαίτερα σχετική εδώ.
Όριο. Το The Myth of the Entrepreneurial State των Deirdre McCloskey και Alberto Mingardi θέτει ένα δύσκολο αλλά αναγκαίο ερώτημα: έκανε πράγματι διαφορά η δημόσια στήριξη ή θα είχε φέρει το ίδιο αποτέλεσμα ο ιδιωτικός πειραματισμός; Οι δημόσιες επενδύσεις που απέτυχαν πρέπει να σταθμίζονται εξίσου. Η Mazzucato μπορεί να περνά πολύ γρήγορα από το «το κράτος είχε σημασία» στο «το κράτος πρέπει να διεκδικεί μεγαλύτερο μερίδιο». Τα τέσσερα ερωτήματα της § VII κρατούν την απάντηση ανοιχτή: συμμετοχή στο κεφάλαιο, φόρος, ρήτρες αποπληρωμής, όροι ανταγωνισμού ή αποδεκτές θετικές εξωτερικές επιδράσεις μπορεί να ταιριάζουν σε διαφορετικές περιπτώσεις.
Joseph Stiglitz
Οι κανόνες και η ισχύς στην αγορά μπορούν να μετατρέψουν το εισόδημα σε πρόσοδο· ο περιορισμός της προσόδου μπορεί να βοηθήσει τις αγορές να λειτουργήσουν.
Joseph Stiglitz
Οι κανόνες και η ισχύς στην αγορά μπορούν να μετατρέψουν το εισόδημα σε πρόσοδο· ο περιορισμός της προσόδου μπορεί να βοηθήσει τις αγορές να λειτουργήσουν.
Ο Stiglitz ρωτά γιατί η τιμή στην αγορά μπορεί να αποκλίνει από την αξία που δημιουργεί κάποιος. Ο ανταγωνισμός των εγχειριδίων υποθέτει ότι ένα επιπλέον ευρώ εισοδήματος αντανακλά περίπου ένα επιπλέον ευρώ παραγωγικής συνεισφοράς. Η βραβευμένη με Νόμπελ έρευνά του για την ασύμμετρη πληροφόρηση δείχνει πόσο εύκολα οι πραγματικές οικονομίες απομακρύνονται από αυτό το ιδεώδες. Οι επιχειρήσεις διαθέτουν ισχύ στην αγορά. Τα στελέχη μπορούν να επηρεάζουν τις δικές τους αμοιβές. Τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα μπορούν να μεταφέρουν τον κίνδυνο σε άλλους. Οι κανόνες για τις πατέντες μπορούν να δημιουργούν υπερβολικά μονοπωλιακά δικαιώματα. Τα φορολογικά συστήματα ευνοούν ορισμένες ροές εισοδήματος. Και ο πλούτος μπορεί να αγοράσει πολιτική επιρροή που διατηρεί αυτούς τους κανόνες. Αυτό είναι το επιχείρημα των The Price of Inequality (2012), Rewriting the Rules (2015) και People, Power, and Profits (2019). Για τον Stiglitz, ο περιορισμός της προσοδοθηρίας βοηθά τις αγορές να λειτουργήσουν.
«Προσοδοθηρία σημαίνει να αποκτά κανείς εισόδημα όχι ως ανταμοιβή για τη δημιουργία πλούτου, αλλά αρπάζοντας μεγαλύτερο μερίδιο από τον πλούτο.»Stiglitz, The Price of Inequality, κεφ. 2
Ο Stiglitz προσφέρει μια συστηματική ανάλυση του ίδιου ζητήματος. Μια τιμή αγοράς μπορεί να αντανακλά την αξία που δημιουργήθηκε, την ισχύ στην αγορά, τη θέσπιση κανόνων ή κάποιον συνδυασμό και των τριών. Επομένως, η τιμή από μόνη της δεν αρκεί για να μας πει τι αντιπροσωπεύει μια απόδοση.
Όριο. Η δυσκολότερη πλευρά της θέσης του Stiglitz είναι να μετρηθεί το μέγεθος της επίδρασης. Είναι ευκολότερο να δείξει κανείς ότι το μονοπώλιο, η χρηματοοικονομική δραστηριότητα, η ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση και η πολιτική αιχμαλωσία δημιουργούν προσόδους, παρά να προσδιορίσει ποιο μέρος της αύξησης των υψηλών εισοδημάτων οφείλεται σε αυτά σε σύγκριση με την παγκοσμιοποίηση, την τεχνολογική αλλαγή και το φαινόμενο των «σούπερ σταρ». Ο Marc Lavoie διατυπώνει διαφορετική κριτική: το πλαίσιο «αποτυχία της αγοράς και κατόπιν διόρθωση» ίσως αντιμετωπίζει την άνιση διαπραγματευτική ισχύ ως εξαίρεση, ενώ αυτή μπορεί να είναι ενσωματωμένη στον ίδιο τον καπιταλισμό.
Brett Christophers
Πρόσοδος από τον έλεγχο σπάνιων περιουσιακών στοιχείων.
Brett Christophers
Πρόσοδος από τον έλεγχο σπάνιων περιουσιακών στοιχείων.
Ο Christophers χρησιμοποιεί την έννοια της προσόδου πολύ ευρύτερα από τη γη και τους εκμισθωτές. Για εκείνον, πρόσοδος είναι το εισόδημα που προκύπτει από τον έλεγχο ενός σπάνιου περιουσιακού στοιχείου υπό συνθήκες περιορισμένου ανταγωνισμού: γης, διανοητικής ιδιοκτησίας, ψηφιακής πλατφόρμας, δικτύου υποδομών, μιας δημόσιας υπηρεσίας που έχει ανατεθεί σε ιδιώτη ή ενός δικαιώματος πάνω σε μελλοντικό εισόδημα, όπως μια μετοχή ή ένα ομόλογο. Στο Rentier Capitalism (2020) υποστηρίζει ότι ο έλεγχος τέτοιων σπάνιων πλεονεκτημάτων έχει αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία ως πηγή εισοδήματος, παράλληλα με την ίδια την παραγωγή. Το The New Enclosure (2018) προσφέρει ένα ιστορικό παράδειγμα: μέσα σε τέσσερις δεκαετίες, περίπου δύο εκατομμύρια εκτάρια βρετανικής δημόσιας γης, δηλαδή σχεδόν το μισό απόθεμα δημόσιας γης που υπήρχε το 1979, πέρασαν σε ιδιωτικά χέρια. Η αλλαγή του ιδιοκτήτη των σπάνιων περιουσιακών στοιχείων άλλαξε και τον αποδέκτη της απόδοσης, προτού καν μπουν στην αγορά οι σημερινοί αγοραστές.
«Εισόδημα που απορρέει από την κυριότητα, την κατοχή ή τον έλεγχο σπάνιων περιουσιακών στοιχείων, σε συνθήκες περιορισμένου ή ανύπαρκτου ανταγωνισμού.»Christophers, Rentier Capitalism, σ. xxiv
Ο Christophers δείχνει πώς ο νόμος μπορεί να προστατεύει τη σπανιότητα μέσα σε μια αγορά που εξωτερικά μοιάζει ανταγωνιστική. Έτσι αναδεικνύει το κεντρικό ερώτημα του άρθρου: η απόδοση προέρχεται από τη δημιουργία κάποιου χρήσιμου πράγματος ή από τον έλεγχο ενός πλεονεκτήματος που εμποδίζει την είσοδο;
Όριο. Αν ο όρος «πρόσοδος» διευρυνθεί υπερβολικά, κινδυνεύει να περιλάβει σχεδόν κάθε τρόπο απόκτησης εισοδήματος και να χάσει τη χρησιμότητά της ως αναλυτικό εργαλείο. Όπως επισημαίνει ο Cédric Durand στο New Left Review, τότε η κατηγορία γίνεται δύσκολο να χρησιμοποιηθεί με ακρίβεια. Το μεταγενέστερο βιβλίο του Christophers, The Price Is Wrong (2024), προσθέτει άλλη μία δυσκολία: μια ιδιωτική απόδοση μπορεί να είναι υπερβολικά υψηλή επειδή προστατεύεται η σπανιότητα, αλλά μπορεί επίσης να είναι πολύ χαμηλή για να στηρίξει μια κοινωνικά αναγκαία επένδυση, όπως η παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές.
Luigi Zingales
Κανόνες που υπηρετούν την αγορά ανοίγουν τον ανταγωνισμό· κανόνες που υπηρετούν συγκεκριμένες επιχειρήσεις προστατεύουν τους ήδη εγκατεστημένους.
Luigi Zingales
Κανόνες που υπηρετούν την αγορά ανοίγουν τον ανταγωνισμό· κανόνες που υπηρετούν συγκεκριμένες επιχειρήσεις προστατεύουν τους ήδη εγκατεστημένους.
Ο Zingales ξεκινά από μια απλή παρατήρηση: για μια επιτυχημένη επιχείρηση, η πολιτική προστασία μπορεί να αποδειχθεί ευκολότερη και πιο κερδοφόρα από τη συνέχιση του ανταγωνισμού. Στα Saving Capitalism from the Capitalists (2003, με τον Raghuram Rajan) και A Capitalism for the People (2012) δείχνει πώς οι κατεστημένες επιχειρήσεις χρησιμοποιούν την πολιτική επιρροή, τις ρυθμίσεις, την περιορισμένη πρόσβαση στη χρηματοδότηση, τις επιδοτήσεις και τα εμπόδια εισόδου για να διατηρήσουν τη θέση τους. Η βασική του διάκριση είναι ανάμεσα στους κανόνες υπέρ της αγοράς και στους κανόνες υπέρ των επιχειρήσεων. Ένας κανόνας που υπηρετεί την αγορά διευκολύνει την είσοδο νέων ανταγωνιστών και επιτρέπει ακόμη και σε επιτυχημένες κατεστημένες επιχειρήσεις να αποτύχουν. Ένας κανόνας που υπηρετεί συγκεκριμένες επιχειρήσεις προστατεύει τις υπάρχουσες εταιρείες, ακόμη κι όταν παρουσιάζεται ως στήριξη της «βιομηχανίας», των «θέσεων εργασίας» ή των «εθνικών πρωταθλητών». Τότε η πολιτική πρόσβαση παίρνει τη θέση της επιτυχίας στον ανταγωνισμό.
«Μπορούμε όλοι να πετύχουμε, αν σχεδιάσουμε κανόνες που προστατεύουν τον ανταγωνισμό προς όφελος όλων.»Zingales, συνέντευξη στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα της Μινεάπολης, 2023
Το κριτήριο του Zingales λειτουργεί πέρα από κομματικές γραμμές. Οι Ρεπουμπλικανοί μπορούν να δημιουργήσουν προσόδους μέσω δασμών, αδειοδοτήσεων, αμυντικών προμηθειών, προστασίας της χρήσης γης και απορρύθμισης ευνοϊκής προς τις ήδη εγκατεστημένες επιχειρήσεις. Οι Δημοκρατικοί μπορούν να δημιουργήσουν προσόδους μέσω επιδοτήσεων, υπερβολικά ευρείας πνευματικής ιδιοκτησίας, επαγγελματικών εμποδίων ή βιομηχανικής πολιτικής σχεδιασμένης γύρω από τις ήδη εγκατεστημένες επιχειρήσεις. Τα τέσσερα ερωτήματα της § VII εφαρμόζουν το ίδιο τεστ: μια παρέμβαση ανοίγει μια αγορά σε νέους ανταγωνιστές ή ενισχύει τις επιχειρήσεις που είναι καλύτερα τοποθετημένες για να ασκήσουν πίεση υπέρ της;
Όριο. Η κριτική του Richard Sylla στο Journal of Economic Literature δέχεται ότι οι κατεστημένες επιχειρήσεις μπορούν να γίνουν εχθροί των ελεύθερων αγορών, αμφισβητεί όμως πόσα εξηγούν οι ανοικτές χρηματοπιστωτικές αγορές στην ιστορική αφήγηση. Η ίδια η χρηματοπιστωτική ανάπτυξη εξαρτάται από πολιτικούς, νομικούς και θεσμικούς μηχανισμούς. Έτσι, ο ισχυρισμός ότι «η ανοικτή χρηματοδότηση πειθαρχεί τους κατεστημένους» κινδυνεύει να γίνει κυκλικός. Ο Zingales αναγνωρίζει επίσης μια πολιτική αδυναμία: το λόμπι υπέρ του ανταγωνισμού είναι, όπως λέει ο ίδιος, το πιο αδύναμο λόμπι. Ο ανταγωνισμός μπορεί να περιορίζει τις προσόδους, ορισμένες σπανιότητες όμως παραμένουν. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι κεντρικές τοποθεσίες, το ραδιοφάσμα και τα δίκτυα που αποτελούν φυσικά μονοπώλια.
Brink Lindsey and Steven Teles
Πολεοδομικοί κανόνες που αποκλείουν τη νέα δόμηση μπορούν να προστατεύουν τις προσόδους των ήδη εγκατεστημένων, να επιβραδύνουν την ανάπτυξη και να διευρύνουν την ανισότητα.
Brink Lindsey and Steven Teles
Πολεοδομικοί κανόνες που αποκλείουν τη νέα δόμηση μπορούν να προστατεύουν τις προσόδους των ήδη εγκατεστημένων, να επιβραδύνουν την ανάπτυξη και να διευρύνουν την ανισότητα.
Το The Captured Economy (2017) των Lindsey και Teles εξετάζει τέσσερις μορφές ρύθμισης που ευνοούν τους ήδη προνομιούχους: τα προνόμια του χρηματοπιστωτικού τομέα, την υπερβολική προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας, την επαγγελματική αδειοδότηση και τη ρύθμιση των χρήσεων γης. Η στέγαση είναι το καθαρότερο παράδειγμα. Οι ιδιοκτήτες κατοικιών σε επιτυχημένες πόλεις μπορούν να χρησιμοποιούν την πολεοδομική νομοθεσία για να εμποδίζουν την κατασκευή νέων σπιτιών. Τα υπάρχοντα ακίνητα γίνονται σπανιότερα και ακριβότερα, οι ενοικιαστές πληρώνουν περισσότερο και όσοι μένουν απ’ έξω δεν μπορούν να μετακινηθούν σε αγορές εργασίας υψηλής παραγωγικότητας. Η εθνική παραγωγή μειώνεται όταν οι εργαζόμενοι αδυνατούν να μετακομίσουν εκεί όπου θα ήταν παραγωγικότεροι. Το βασικό τους επιχείρημα για την αιτιότητα είναι ότι οι πολιτικοί κανόνες μπορούν να συντηρούν τη σπανιότητα και ότι μια αλλαγή στο επίπεδο όπου λαμβάνονται οι πολεοδομικές αποφάσεις μπορεί να αλλάξει το αποτέλεσμα.
«Αν θέλετε να κατανοήσετε τη σχέση ανάμεσα στην προσοδοθηρία και στις οικονομικές παθογένειες των ΗΠΑ, δηλαδή τη χαμηλή ανάπτυξη και την υψηλή ανισότητα, πρέπει να κοιτάξετε τη ρύθμιση των χρήσεων γης.»Lindsey και Teles, The Captured Economy, διασκευή για το ProMarket
Το επιχείρημά τους συνδέει την πρόσοδο με την ανάπτυξη. Οι πολεοδομικοί περιορισμοί μπορούν να μεταφέρουν χρήματα από τους ενοικιαστές στους ήδη εγκατεστημένους ιδιοκτήτες. Μπορούν επίσης να εμποδίζουν έναν εργαζόμενο σε πόλη χαμηλής παραγωγικότητας να μετακομίσει σε μια παραγωγικότερη, επειδή το κόστος στέγασης απορροφά το μισθολογικό όφελος. Μια οικονομία μπορεί να εμφανίζεται πλούσια σε αποτιμώμενα περιουσιακά στοιχεία και ταυτόχρονα να δυσκολεύει την καθημερινή ζωή, όταν οι κανόνες μετατρέπουν τους παραγωγικούς τόπους σε κλειστές λέσχες με περιορισμένη πρόσβαση. Ο ίδιος μηχανισμός παράγει και άντληση προσόδου και χαμηλότερη ανάπτυξη.
Όριο. Ο Mike Konczal συμφωνεί με μεγάλο μέρος της ατζέντας τους κατά των προσόδων, θεωρεί όμως ότι το πλαίσιο των τεσσάρων περιπτώσεων διεκδικεί περισσότερα απ’ όσα αποδεικνύει. Η κριτική του για τη χρηματοδότηση είναι αιχμηρή: οι Lindsey και Teles συνδέουν μέρος της χρηματιστικοποίησης με την ασφάλιση καταθέσεων και με την προσδοκία ότι ορισμένα ιδρύματα είναι «πολύ μεγάλα για να αφεθούν να καταρρεύσουν», αλλά τα τεκμήρια για μια μεγάλη επιδότηση του κόστους χρηματοδότησης πριν από την κρίση είναι ασθενέστερα απ’ όσο απαιτεί η αφήγησή τους. Το ευρύτερο σημείο του ισχύει και εδώ. Η συνύπαρξη προσόδου και ρύθμισης στον ίδιο κλάδο αποτελεί αφετηρία για έρευνα και η αιτιότητα απαιτεί πρόσθετη απόδειξη. Μια καλή αξιολόγηση πρέπει να δείχνει τι πρόσθεσε η πολιτική και να συγκρίνει το αποτέλεσμα με ό,τι θα είχε συμβεί χωρίς αυτήν.
Αναλυτικό πλαίσιο
Πώς ερμηνεύουμε μια απόδοση
Έξι οπτικές βοηθούν να εντοπίσουμε από πού προήλθε μια απόδοση, ποιος ανέλαβε τον κίνδυνο, ποιοι κανόνες τη στηρίζουν και αν παραμένει ανοιχτή η δυνατότητα εισόδου για νέους ανθρώπους και επιχειρήσεις.
Η παρατηρούμενη απόδοση είναι η αφετηρία. Πριν αποφασίσουμε τι αντιπροσωπεύει, χρειάζεται να εξηγήσουμε τον μηχανισμό που την παρήγαγε.
- Henry George Αξία που δημιουργεί η κοινωνία Πόσο από το κέρδος προέρχεται από μια τοποθεσία ή μια κοινότητα που ο ιδιοκτήτης δεν δημιούργησε;
- Mariana Mazzucato Δημόσιος κίνδυνος Ποιος ανέλαβε την αβεβαιότητα πριν γίνουν διαθέσιμες οι ιδιωτικές αποδόσεις;
- Joseph Stiglitz Ισχύς στην αγορά Πώς διαμορφώνουν την απόδοση η διαπραγματευτική ισχύς και οι κανόνες της αγοράς;
- Brett Christophers Σπανιότητα και έλεγχος Ο έλεγχος ενός σπάνιου περιουσιακού στοιχείου ή ενός σημείου συμφόρησης δημιουργεί διαρκή απόδοση;
- Luigi Zingales Προστασία των κατεστημένων Οι πολιτικοί κανόνες προστατεύουν μια ήδη εγκατεστημένη επιχείρηση από την πίεση του ανταγωνισμού;
- Lindsey and Teles Εμπόδια εισόδου Μπορούν ακόμη να χτιστούν νέες κατοικίες, να ιδρυθούν νέες επιχειρήσεις και να βρουν πρόσβαση στην αγορά νέοι εργαζόμενοι;
Κοινή αρχή
Η κοινή αρχή είναι να εξηγούμε πρώτα τον μηχανισμό πίσω από μια παρατηρούμενη απόδοση και έπειτα να την κρίνουμε.
Ανταμοιβή
Προσθέτει παραγωγική δυνατότητα ή χρήσιμη ικανότητα, αναλαμβάνει πραγματικό κίνδυνο και διατηρεί ανοιχτή την πρόσβαση για άλλους να ανταγωνιστούν και να δημιουργήσουν.
Μικτή απόδοση
Συνδυάζει μια συμβολή με σπανιότητα, ισχύ στην αγορά, δημόσια στήριξη ή προστατευμένο έλεγχο. Το ζητούμενο είναι να αναγνωριστεί ο μηχανισμός και η βαρύτητά του.
Πρόσοδος
Στηρίζεται κυρίως σε προστατευμένη σπανιότητα ή πλεονέκτημα των ήδη εγκατεστημένων, μεταφέρει τον κίνδυνο σε άλλους ή περιορίζει την πρόσβαση όσων ακολουθούν.
Οι έξι συγγραφείς ξεκινούν από μια κοινή αρχή, αλλά προτείνουν διαφορετικές πολιτικές απαντήσεις. Ο George εστιάζει στην αξία της γης, η Mazzucato στον δημόσιο κίνδυνο, ο Stiglitz στην ισχύ στην αγορά, ο Christophers στη σπανιότητα, ο Zingales στην πολιτική προστασία και οι Lindsey και Teles στην είσοδο. Το πλαίσιο λειτουργεί ως διαγνωστικό εργαλείο: κάθε περίπτωση χρειάζεται τεκμήρια, αντιπαραθετικό σενάριο και κρίση.
Το πλαίσιο θέτει ένα πρακτικό κριτήριο για την πολιτική. Μια παρέμβαση αξίζει στήριξη όταν προσθέτει παραγωγική δυνατότητα, κρατά ανοιχτή την πρόσβαση για νέους ανθρώπους και επιχειρήσεις, κάνει ορατό τον κίνδυνο και εξασφαλίζει ένα σαφές δημόσιο αντάλλαγμα όταν οι δημόσιοι πόροι συνέβαλαν στην ιδιωτική επιτυχία. Το ίδιο κριτήριο μπορεί να δικαιώσει μια επιδότηση στη μία περίπτωση και να την απορρίψει στην άλλη, επειδή αλλάζει ο μηχανισμός.
§ VIII
Τι χρειάζεται μια κοινωνία της αγοράς
Οι άνθρωποι αναλαμβάνουν δύσκολους κινδύνους όταν μπορούν να κρατήσουν ένα μέρος από τα οφέλη που γεννά η επιτυχία τους. Αυτή η ανταμοιβή στηρίζει τη δημιουργία νέων πραγμάτων και τους δίνει λόγο να αποδεχθούν το ενδεχόμενο της αποτυχίας.
Μια περιουσία είναι πιο χρήσιμη όταν χρηματοδοτεί νέες επιχειρήσεις, εξοπλισμό, έρευνα, κατοικίες, δεξιότητες και τις δουλειές που τα στηρίζουν. Η αγορά ενός υπάρχοντος περιουσιακού στοιχείου αλλάζει πρώτα απ’ όλα τον ιδιοκτήτη. Το αν θα προσθέσει νέες παραγωγικές δυνατότητες εξαρτάται από όσα θα ακολουθήσουν. Το ποσοστό της περιουσίας που καταλήγει σε κάθε προορισμό είναι εμπειρικό ερώτημα· γι’ αυτό το μέγεθός της από μόνο του μας λέει πολύ λίγα.
Η φορολόγηση του πλούτου αποκτά περισσότερο νόημα όταν τα έσοδα έχουν σαφή αποστολή: να χτίσουν κατοικίες, να ενισχύσουν την ικανότητα του Δημοσίου να σχεδιάζει και να υλοποιεί πολιτική, να διευρύνουν την πρόσβαση στην αγορά ή να εξασφαλίσουν στην κοινωνία μερίδιο από τις αποδόσεις που κατέστησε δυνατές η ανάληψη κινδύνου από το Δημόσιο. Τα έσοδα γίνονται χρήσιμα όταν μια κυβέρνηση σχεδιάζει, χρηματοδοτεί και υλοποιεί αυτή την αποστολή.
Τέσσερα ερωτήματα κρατούν την κρίση συγκεκριμένη: τι προσθέτει μια ρύθμιση, ποιος μπορεί να μπει στην αγορά, ποιος αναλαμβάνει τον κίνδυνο και τι λαμβάνει το Δημόσιο όταν στηρίζει ένα ιδιωτικό όφελος; Η επιτυχία αξίζει ανταμοιβή όταν ανοίγει περισσότερο χώρο για εκείνους που ακολουθούν. Η πρόσοδος αρχίζει όταν ο προστατευμένος έλεγχος στενεύει αυτόν τον χώρο, μεταφέρει τις ζημίες σε άλλους ή αντλεί δημόσια στήριξη χωρίς να αποδίδει αντίστοιχα στην κοινωνία.
“
Μια κοινωνία της αγοράς οφείλει να ανταμείβει την επιτυχία και να διατηρεί ανοιχτή μια πραγματική δυνατότητα εισόδου για όσους ακολουθούν.
§ VIII · Τι χρειάζεται μια κοινωνία της αγοράς
Αξίζει να υπερασπιζόμαστε μια κοινωνία της αγοράς όταν δίνει στους ανθρώπους πραγματική ευκαιρία να δημιουργήσουν, να ανταγωνιστούν και να αποκτήσουν ένα πρώτο στήριγμα. Σκοπός της είναι να μετατρέπει την επιτυχία σε περισσότερες παραγωγικές δυνατότητες και να ανοίγει χώρο για περισσότερους ανθρώπους, αντί να δημιουργεί απλώς μεγαλύτερα μερίδια ιδιοκτησίας πάνω σε περιουσιακά στοιχεία που ήδη υπάρχουν.